Stan środowiska w województwie podkarpackim w 2001 roku

Rozdział IV












Rozdział IV

Ochrona wód powierzchniowych


Renata Jaroń-Warszyńska, Jolanta Nawrot, Andrzej Sikora



1. Wykorzystanie zasobów wodnych województwa

         Potrzeby wodne ludności, przemysłu i rolnictwa w województwie podkarpackim w porównaniu do krajowego poboru wody w 2001 roku, z uwzględnieniem źródła pokrycia tych potrzeb, przedstawia tabela nr 17.
         Głównym źródłem pokrycia potrzeb wodnych (gospodarka i ludność) w województwie są wody powierzchniowe, ich udział w 2001 roku wyniósł 79,7 %, w kraju ukształtował się na poziomie 83,3 %.
         W przemyśle na obszarze województwa spośród wód pobranych z ujęć własnych 106,0 hm3 tj. 83,9 % stanowiły wody powierzchniowe, tylko 9,6 hm3 tj. 7,6 % wody podziemne i 10,6 hm3 tj. 8,4 % wody kopalniane. Woda pobrana na cele produkcyjne w województwie podkarpackim stanowiła 1,7 % zapotrzebowania na wodę w skali kraju. Struktura poboru wody jest prawidłowa, zużycie wody podziemnej na cele przemysłowe jest niewielkie i najczęściej ogranicza się tylko do przemysłu spożywczego.

Tabela nr 17: Pobór wody na potrzeby gospodarki w 2001 roku wg źródeł poboru

(17kB)


         Pobór wody przez wodociągi komunalne w województwie wyniósł 85,4 hm3 czyli 31,3% ogólnie pobranej wody. Wody powierzchniowe, z których pobrano 50,2 hm3 (58,8%) stanowią główne źródło wody w gospodarce komunalnej.
         Decydujący wpływ na wysoki udział wód powierzchniowych mają największe ośrodki miejskie, które pobrały wodę z rzek lub zbiorników zaporowych w następujących ilościach w ciągu roku:
  • zbiornik wodny zlokalizowany w Rzeszowie na rzece Wisłok - Rzeszów - 14,4 hm3,
  • zbiornik wodny "Besko" w Sieniawie na rzece Wisłok, Wisłok w Iskrzyni, Jasiołka w Szczepańcowej - Krosno - 7,9 hm3,
  • San w Prałkowcach - Przemyśl - 7,12 hm3,
  • San w Jarosławiu - Jarosław - 3,6 hm3,
  • San w miejscowości Zasław i Trepcza - Sanok - 3,5 hm3,
  • Wisłoka w Wojsławiu - Mielec - 3,2 hm3,
  • Wisłoka w Dębicy - Dębica - 3,2 hm3,
  • Wisłoka w Żółkowie - Jasło - 3,0 hm3.

         Wymienione miasta pobrały łącznie 46,0 hm3 tj. 91,6 % wody powierzchniowej ujętej przez gospodarkę komunalną.
         Ogólną ilość wody pobranej na potrzeby gospodarki i ludności w poszczególnych powiatach przedstawia wykres nr 17.
         Najwięcej wody pobrano w powiecie stalowowolskim i tarnobrzeskim, o czym zadecydowały zakłady branż: wytwarzanie i dystrybucja energii elektrycznej i kopalnictwo minerałów dla przemysłu chemicznego oraz do produkcji nawozów.


2. Emisja zanieczyszczeń do wód powierzchniowych

         Obniżenie walorów jakościowych i użytkowych wód powierzchniowych, czyli ich zanieczyszczenie, powodowane jest przez czynniki fizyko-chemiczne lub biologiczne. Część z nich dociera do rzek i akwenów wodnych w drodze naturalnych procesów, takich jak: eutrofizacja, wymywanie substancji humusowych, gnicie obumierającej masy roślinnej czy erozja skał. W przeszłości te zjawiska decydowały o przekształceniach w ekosystemach wodnych.

Wykres nr 17: Ilość wody pobranej na potrzeby gospodarki i ludności w poszczególnych powiatach



         Rozwój gospodarczy, wzrost produkcji przemysłowej, koncentracja ludności w dużych aglomeracjach miejskich czy intensyfikacja rolnictwa doprowadziły do pojawienia się nowych rodzajów presji na ekosystemy wodne, o czysto antropogenicznym charakterze. Obecnie o jakości wód powierzchniowych decydują przede wszystkim zanieczyszczenia chemiczne i mikrobiologiczne pochodzące ze źródeł punktowych, przestrzennych i liniowych - związanych z działalnością gospodarczą i bytowaniem człowieka.
         Zakłady przemysłowe i miejskie lub wiejskie jednostki osadnicze są podstawowymi punktowymi źródłami antropogenicznego zanieczyszczenia wód powierzchniowych. W ostatnich kilkunastu latach wzrosło znacznie zagrożenie dla wód ze strony terenów wiejskich. Na przełomie lat osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych nastąpił burzliwy rozwój wodociągowania wsi. Poprawiał on zdecydowanie warunki sanitarne gospodarstw rolnych, ale sprzyjał jednocześnie powstawaniu, w znacznie większych niż dotychczas ilościach, ścieków bytowych i z hodowli zwierząt (gnojowica). Niejednokrotnie były one odprowadzane bez jakiegokolwiek oczyszczania do małych rzek, potoków i rowów melioracyjnych, szybko wyczerpywały ich zdolność do samooczyszczania. Od paru lat to negatywne zjawisko stopniowo jest eliminowane w wyniku intensywniejszej rozbudowy kanalizacji wiejskich i budowy oczyszczalni ścieków.

         Ilość ścieków odprowadzanych do wód powierzchniowych z punktowych źródeł zanieczyszczeń na obszarze województwa podkarpackiego w 2001 roku wyniosła 174,3 hm3. Stanowiły one 1,9% ogólnej ilości ścieków odprowadzanych w kraju. Ścieki wymagające oczyszczania w ilości 85,5 hm3 to 3,6 % ścieków krajowych, 11 miejsce wśród województw (tabela nr 18, wykres nr 18).

Tabela nr 18: Ścieki komunalne i przemysłowe odprowadzane w 2001 roku do wód powierzchniowych

(41kB)

Wykres nr 18: Procentowy udział województw w emisji ścieków wymagających oczyszczenia w Polsce - 2001 rok



         W ogólnej ilości ścieków wymagających oczyszczenia, 61,1 % tj. 52,2 hm3 pochodzi z systemów komunalnych a pozostałe 38,9 % tj. 33,3 hm3 odprowadzane jest bezpośrednio z zakładów przemysłowych. W 2001 roku wg danych GUS z ogólnej ilości 85,5 hm3 ścieków wymagających oczyszczania temu procesowi poddano 78,0 hm3 (91,2%). W porównaniu do całego kraju notuje się mniejszy odsetek ścieków nieoczyszczonych: w kraju 10,2 %, w województwie 8,8 % (wykres nr 19). Należy jednak zaznaczyć, że w ciągu ostatnich 4 lat różnica ta maleje na niekorzyść województwa podkarpackiego; w 1998 roku wynosiła 4,9 %, natomiast w 2001 roku już tylko 1,4 %.

Struktura oczyszczania ścieków w województwie podkarpackim i w Polsce - 2001 rok

Wykres nr 19: Struktura oczyszczania ścieków w województwie podkarpackim i w Polsce - 2001 rok



         W latach 1999 - 2001 ogólna ilość odprowadzanych do wód powierzchniowych ścieków uległa zmniejszeniu o 19,7 %, o czym zadecydował zasadniczy spadek zrzutu wód umownie czystych w 2001 roku.
         W wymienionych latach spadała również systematycznie ilość ścieków wymagających oczyszczenia. W regionie zmniejszyła się o 11,9 %, na co wpłynął spadek w gospodarce komunalnej o 6,3 % a w przemyśle o 19,4 %, (wykres nr 20).

Ilość ścieków w województwie         podkarpackim w latach 1999-2001

Wykres nr 20: Ilość ścieków w województwie podkarpackim w latach 1999-2001



         Występujące tendencje to przede wszystkim efekt racjonalizacji zużycia wody na cele produkcyjne, w gospodarstwach domowych, wymuszonej przez zastosowane instrumenty prawno-ekonomiczne (opłaty, kary i skuteczniejsze kontrole). Zwłaszcza urealnienie poziomu opłat zwiększyło zainteresowanie użytkowników wody stosowaniem oszczędnych rozwiązań technologicznych, lub zmniejszeniem jej marnotrawstwa. Racjonalizacji zużycia wody sprzyja również upowszechnianie pomiaru jej zużycia, wprowadzanie zamkniętych obiegów wodnych itp.
         Przestrzenny rozkład "obciążenia" środowiska ściekami pokrywa się z położeniem ośrodków miejsko - przemysło-wych. Największą ilość ścieków komunalnych i przemysłowych wymagających oczyszczenia odprowadzono podobnie jak w 2000 roku w dwóch miastach: Tarnobrzegu - 17,6 hm3 i Rzeszowie - 11,5 hm3 oraz w powiecie stalowowolskim - 9,4 hm3 i dębickim - 8,0 hm3. Łącznie w jednostkach tych odprowadzono do wód powierzchniowych 46,5 hm3, czyli 54,4% wszystkich ścieków wymagających oczyszczenia w województwie. W pozostałych powiatach ilość ścieków zawiera się w granicach od 0,4 do 4,2 hm3. Najmniejsza ilość odprowadzana jest w powiecie strzyżowskim (0,4 hm3) a następnie w powiatach brzozowskim i przemyskim po (0,5 hm3) - mapa nr 8.
         Ilość ścieków poddawana procesowi oczyszczania w powiatach jest zróżnicowana. W Przemyślu i powiecie stalowowolskim wszystkie odprowadzone siecią kanalizacyjną ścieki są oczyszczane. Najmniejszy odsetek ścieków oczyszczonych występował w powiatach: niżańskim - 44,7 %, mieleckim - 50,4 % i bieszczadzkim - 63,2 %. W pozostałych powiatach udział ścieków oczyszczonych przekroczył 70 % (mapa nr 9)
         Ścieki komunalne w województwie podkarpackim stanowią 61,1 % wszystkich ścieków wymagających oczyszczania. Do rzek w sposób zorganizowany odprowadzano 44,2 hm3 ścieków wytworzonych w miastach i 8,0 hm3 z terenów wiejskich.
         W latach 1998-2001 ogólna ilość odprowadzanych do wód powierzchniowych ścieków komunalnych zmniejszyła się z 57,3 do 52,2 hm3 tj. o 5,1 hm3 (8,9%).
         Jednocześnie systematycznie rósł odsetek ścieków oczyszczanych biologicznie: od 85,7 % w 1998 roku do 89,7 % w 2001 roku (wykres nr 21).

Ścieki komunalne wytworzone i oczyszczane w latach 1998-2001

Wykres nr 21: Ścieki komunalne wytworzone i oczyszczane w latach 1998-2001


Mapa nr 8: Ścieki wymagające oczyszczania w powiatach - 2001 rok

Mapa nr 9: Ścieki oczyszczane w powiatach - 2001 rok



         Pomimo, że obserwuje się spadek ilości wytwarzanych ścieków komunalnych, to ilość ścieków komunalnych odprowadzanych ze wsi z roku na rok systematycznie wzrasta; od 1998 roku jest to o 3,1 hm3 ścieków więcej. Notowany wzrost ilości ścieków to wynik budowy sieci kanalizacji wiejskich.
         Na terenie województwa podkarpa-ckiego położonych jest 45 miast, własne oczyszczalnie ścieków posiada 40. Miasta te obsługiwane są przez 46 oczyszczalni komunalnych, z których wg GUS 28 jest oczyszczalniami typu biologicznego, w 15 wykorzystywany jest proces podwyższonego usuwania biogenów, jedna oczyszczalnia jest typu mechaniczno-chemicznego, pozostałe 2 to oczyszczalnie mechaniczne. Ścieki z Tyczyna kierowane są do oczyszczalni miejskiej w Rzeszowie, a ścieki z Kańczugi przyjmuje zakładowa oczyszczalnia Fabryki Urządzeń Mechanicznych "Kamax"S.A. w Kańczudze. Miasta: Lesko, Narol i Zagórz nie posiadają oczyszczalni i odprowadzają ścieki bez oczyszczania.
         W 22 miastach wszystkie odprowadzane miejską kanalizacją ścieki są oczyszczane, natomiast tylko w 2 miastach: Stalowa Wola i Nowa Sarzyna wszyscy mieszkańcy obsługiwani są przez oczyszczalnie ścieków, co świadczy, że z tej grupy miast w 20 nie wszystkie budynki mieszkalne podłączone są do sieci kanalizacyjnej (tabela nr 19).
         W miastach województwa podkarpackiego z oczyszczalni ścieków korzysta średnio 80,6 % mieszkańców tj. o 1,9 % więcej niż w 1998 roku. Osiągnięty odsetek ludności miejskiej korzystającej z oczyszczalni, to przede wszystkim wynik uzyskany za sprawą dużych miast. Oprócz Stalowej Woli i Nowej Sarzyny, w następujących miastach ponad 90 % ogółu ludności korzysta z oczyszczalni: Rzeszów, Przemyśl, Krosno, Jarosław, Sanok, Przeworsk, Ropczyce, Nowa Dęba, Głogów Młp. i Iwonicz Zdrój. W 8 miastach wskaźnik ten nie przekracza 50 % mimo, że np. w Dynowie, Jedliczu czy Oleszycach występują znaczne rezerwy przepustowości oczyszczalni. Brak magistrali przesyłowych uniemożliwia doprowadzenie ścieków do oczyszczalni. Część miast posiada oczyszczalnie wybudowane z myślą o perspektywie ich rozwoju lub włączeniu sąsiednich miejscowości.
         Wśród miast o dużych niewyko-rzystanych możliwościach przepustowości oczyszczalni można wymienić: Jarosław - 49,1 %, Rzeszów - 46,2 %, Krosno - 42,1%, Przemyśl - 38,4 %, Stalową Wolę - 37,2 %, czy z mniejszych miast: Iwonicz Zdrój - 69,0 %, Przeworsk - 64,2 %, Nową Sarzynę - 43,3 %. Są jednak też miasta, gdzie istniejąca przepustowość oczyszczalni nie odpowiada potrzebom i część ścieków kierowana jest do odbiorników bez oczyszczania: Mielec - 69,2 %, Brzozów - 55,4 %, Głogów Młp. - 40,2 %, Radymno - 27,0 %,Dukla - 17,2 % i Łańcut - 15,0 %. W 2001 roku łączna rezerwa przepustowości miejskich oczyszczalni, która wynika z przyczyn wcześniej wymienionych wyniosła blisko 50 hm3 (tabela nr 19).
         Na wsi wskaźnik uzbrojenia w sieć kanalizacyjną jest nadal niski a świadczą o tym następujące dane: jednostki wiejskie zamieszkuje 59,1 % ludności województwa a siecią kanalizacyjną w 2001 roku odprowadzono tylko 8,0 hm3 ścieków tj. 15,3 % ścieków wytworzonych w województwie.
         Komunalne oczyszczalnie ścieków obsługują tylko 203,3 tys. mieszkańców tj. 16,1 % ogółu ludności mieszkającej na wsi. W stosunku do 1998 roku jest to wzrost o 122,8 tys. mieszkańców czyli 9,7 %. Według danych WIOŚ (stan na 31.XII.2001r.) na wsi eksploatowano 107 oczyszczalni, w tym 82 typu biologicznego i 25 z podwyższonym usuwaniem biogenów, na których procesowi oczyszczania poddano 6,6 hm3 ścieków, o 4,9 hm3 (244,4 %) więcej niż w 1998 roku. Ogólny wzrost ilości ścieków odprowadzanych kanalizacją na wsi, wzrost ilości ścieków oczyszczanych i odsetek ścieków oczyszczanych w stosunku do odprowadzanych w latach 1998-2001 przedstawiają wykresy nr 22 i 23.

(10kB)

Wykres nr 22: Wzrost ilości ścieków odprowadzanych i oczyszczanych na wsi w latach 1998 - 2001

Udział ścieków oczyszczanych w stosunku do odprowadzanych na wsi w latach 1998-2001

Wykres nr 23: Wzrost ilości ścieków odprowadzanych i oczyszczanych na wsi w latach 1998 - 2001


Tabela nr 19: Ścieki komunalne odprowadzane siecią kanalizacyjną w miastach, przepustowość oczyszczalni
komunalnych,ilość ścieków oczyszczanych oraz ludność obsługiwana
przez oczyszczalnie w 2001 roku



         W województwie podkarpackim statystyką GUS objętych było w 2001 roku 116 zakładów przemysłowych odprowadzających ścieki, w tym 78 odprowadzających do wód powierzchniowych ścieki wymagające oczyszczania. Łączna ilość ścieków w ciągu roku wyniosła 128,7 hm3, w tym kierowanych bezpośrednio do wód powierzchniowych było 122,1 hm3, natomiast do kanalizacji miejskiej 6,6 hm3. Spośród ścieków odprowadzanych do wód powierzchniowych 33,3 hm3 wymagało oczyszczania i stanowiły one 38,9 % wszystkich ścieków wymagających oczyszczania. Największy udział w emisji tych ścieków ma miasto Tarnobrzeg, które odprowadziło 15,9 hm3 tj. 47,7 %, oraz Stalowa Wola 5,7 hm3 tj. 17,1 % (wykres nr 24).

         W ogólnej ilości ścieków przemysło-wych odprowadzanych z Tarnobrzega, ponad 11,0 hm3 (72,2 %) stanowią wody złożowe z Kopalni "Machów". Ścieki przemysłowe odprowadzane ze Stalowej Woli w ilości 5,7 hm3, to ścieki z Huty "Stalowa Wola".

         Według Polskiej Klasyfikacji Działalności w 2001 roku najwięcej ścieków wymagających oczyszczania odprowadziły do wód powierzchniowych zakłady z grupy: budownictwo - 12,2 hm3, pobór, uzdatnianie i rozprowadzanie wody - 6,6 hm3, kopalnictwo minerałów dla przemysłu chemicznego oraz do produkcji nawozów - 3,8 hm3, produkcja wyrobów gumowych - 3,4 hm3, produkcja wyrobów z tworzyw sztucznych - 2,5 hm3 i produkcja sprzętu transportowego - 2,3 hm3 (wykres nr 25).


Ścieki przemysłowe wymagające oczyszczenia wytwarzane w miastach

Wykres nr 24: Ścieki przemysłowe wymagające oczyszczenia wytwarzane w miastach

Ścieki przemysłowe wymagające oczyszczania odprowadzane do wód powierzchniowych w 2001 roku - wg Polskiej Klasyfikacji  Działalności

Wykres nr 25: Ścieki przemysłowe wymagające oczyszczania odprowadzane do wód powierzchniowych
w 2001 roku - wg Polskiej Klasyfikacji Działalności



         Podobnie jak w gospodarce komunalnej, zmniejszyła się ilość ścieków przemysłowych odprowadzanych do wód powierzchniowych.
         W latach 1998 - 2001 spadek ten wyniósł 10,0 hm3 tj. 23,1 % (wykres nr 26) przy równoczesnym zbliżonym poziomie procentowego udziału ścieków oczyszczanych, który wahał się w granicach 93,2 do 94,5 %.
         Zakłady przemysłowe województwa podkarpackiego, objęte sprawozdawczością GUS, posiadają 96 oczyszczalni, w tym: 40 mechanicznych, 15 chemicznych, 37 biologicznych oraz 4 z podwyższonym usuwaniem biogenów. Łączna przepustowość projektowana oczyszczalni wynosi 465,4 hm3/rok (tabela nr 20).

 Ilość ścieków przemysłowych wymagających oczyszczania w latach 1998 - 2001

Wykres nr 26: Ilość ścieków przemysłowych wymagających oczyszczania w latach 1998 - 2001


Tabela nr 20:Przemysłowe oczyszczalnie ścieków oraz struktura oczyszczania ścieków w 2001 roku

Przemysłowe oczyszczalnie ścieków oraz struktura oczyszczania ścieków  w 2001 roku




3.Jakość powierzchniowych wód płynących

3.1. Monitoring i kryteria oceny rzek


         Badania jakości rzek w Polsce od 1992 roku prowadzone są według jednolitego programu Państwowego Monitoringu Środowiska, którego istotą jest między innymi wykonywanie systematycznych pomiarów i obserwacji jakości i ilości wód w sieci hydrograficznej na obszarze całego kraju. Celem realizowanych badań jest zagwarantowanie stałego dopływu danych o stanie zanieczyszczenia rzek, dostarczenie informacji, które umożliwią śledzenie procesów hydrochemicznych i hydrobiologicznych w rzekach oraz wykażą, że kierunki podejmowanych działań dla zapewnienia poprawy jakości wód są prawidłowe.
         W roku 2001 Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie kontynuował badania stanu czystości rzek województwa podkarpackiego według programu "Państwowego Monitoringu Środowiska na lata 1998-2002". Ustalone na rzekach punkty poboru próbek do badań tworzą sieci pomiarowe monitoringu, funkcjonującego na poziomie krajowym, regionalnym i lokalnym.
         Sieć krajowa monitoringu rzek na obszarze województwa podkarpackiego obejmuje ogółem 33 przekroje pomiarowo-kontrolne, wśród których znajduje się 28 przekrojów podstawowych oraz 5 przekrojów granicznych. Przekroje podstawowe sieci krajowej zlokalizowane są na rzece Wiśle i na jej głównych podkarpackich dopływach: Wisłoce i Sanie, a także na większych ciekach zasilających Wisłokę i San (Ropa, Wiar, Wisznia, Szkło, Wisłok i Tanew).
         W ramach krajowego monitoringu granicznego rzek kontrolowana jest jakość wód w rzekach dopływających na obszar województwa podkarpackiego z terenu Ukrainy (dopływy Sanu - Wisznia, Szkło), przepływających przez terytorium Polski i Ukrainy (rzeka Wiar - dopływ Sanu) oraz wypływających z terenu Polski (rzeka Strwiąż - dopływ Dniestru). Badania rzek granicznych wykonywane są we współpracy z Ukrainą.
         Do sieci europejskiego systemu monitoringu wód śródlądowych EUROWATERNET należy 11 przekrojów pomiarowych sieci krajowej z terenu województwa podkarpackiego. Zlokalizowano je na rzekach: Wisłoka, Ropa, San, Wisznia, Wiar, Szkło, Wisłok i Tanew. Sieć EUROWATERNET utworzona została w celu zbierania i dostarczania Europejskiej Agencji Środowiska informacji o stanie zasobów wód śródlądowych w Europie, ich jakości, ilości oraz zależności tych parametrów od czynników antropogenicznych.
         Badania w sieci regionalnej monitoringu rzek wykonywane są na podstawie programów opracowanych przez WIOŚ w uzgodnieniu z organami administracji rządowej i samorządowej. Programy te uwzględniają m.in. planowane i zrealizowane inwestycje na rzecz ochrony wód, cykliczność badań itp. W 2001 roku sieć regionalną monitoringu rzek w województwie podkarpackim tworzyło 48 przekrojów pomiarowo - kontrolnych rozmieszczonych na 20 rzekach. Badaniami o charakterze regionalnym objęto przede wszystkim cieki wykorzystywane do zaopatrzenia ludności w wodę do spożycia oraz będące odbiornikami ścieków komunalnych i przemysłowych. Część przekrojów stanowi uzupełnienie sieci pomiarowej na rzekach objętych badaniami w ramach monitoringu krajowego.
         Częstotliwość i zakres analityczny badań w sieci krajowej monitoringu rzek określone zostały w "Programie badań rzek objętych siecią monitoringu na lata 1999-2002", zatwierdzonym przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska. Próby wody do badań w przekrojach podstawowych pobierane są raz w miesiącu, natomiast w przekrojach granicznych co 2 tygodnie.
         Badania rzek w sieci regionalnej prowadzone są także raz w miesiącu, przy czym zakres analityczny ustalany jest odrębnie dla każdej rzeki. Uwzględnia on charakter zlewni oraz specyfikę źródeł zanieczyszczeń zlokalizowanych na terenie objętym badaniami. Lokalizację przekrojów kontrolnych krajowej sieci monitoringu podstawowego i granicznego oraz monitoringu regionalnego przedstawiono na mapie nr 10.


Mapa nr 10:Lokalizacja przekrojów pomiarowo-kontrolnych monitoringu rzek w województwie podkarpackim
w 2001 roku


         Przeprowadzona na podstawie uzyskanych wyników badań ocena stanu czystości wód w rzekach polegała na określeniu stopnia ich zanieczyszczenia i zaliczeniu do jednej z klas czystości, ustalonych w rozporządzeniu Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 5 listopada 1991 roku w sprawie klasyfikacji wód oraz warunków, jakim powinny odpowiadać ścieki wprowadzane do wód lub do ziemi (Dz. U. Nr 116, poz. 503). Polskie przepisy prawne definiują trzy klasy czystości wód powierzchniowych, przypisując każdej z klas różne potencjalne wykorzystanie wody:
  • I klasaobejmuje wody nadające się do: zaopatrzenia ludności w wodę do picia, zaopatrzenia zakładów wymagających wody o jakości wody do picia, bytowania w warunkach naturalnych ryb łososiowatych;
  • II klasaobejmuje wody nadające się do: bytowania w warunkach naturalnych ryb innych niż łososiowate, chowu i hodowli zwierząt gospodarskich, celów rekreacyjnych, uprawiania sportów wodnych oraz urządza-nia zorganizowanych kąpielisk;
  • III klasaobejmuje wody nadające się do: zaopatrzenia zakładów innych niż zakłady wymagające wody o jakości wody do picia, nawadniania terenów rolniczych, wykorzystywania do upraw ogrodniczych oraz upraw pod szkłem i pod osłonami z innych materiałów;

         Wody, których parametry są wyższe od dopuszczalnych dla klasy III, określa się jako pozaklasowe, nie odpowiadające normatywom (non).
         Klasyfikację przeprowadza się oddzielnie dla każdego wskaźnika, następnie określa się jakość wody na podstawie najniekorzystniejszego parametru.
         W roku 2001, podobnie jak w latach ubiegłych, do oceny jakości wód w rzekach zastosowano metodę stężeń charakterystycznych. Przyjmuje się, że stężeniem charakterystycznym jest średnia z dwóch najmniej korzystnych wyników, uzyskanych w danym okresie badawczym. O klasyfikacji końcowej decyduje wskaźnik o najwyższym przekroczeniu norm. Dla wskaźników toksycznych i hydrobiologicznych jako stężenie charakterystyczne przyjmuje się wynik najniekorzystniejszy, natomiast dla wskaźników bakteriologicznych drugi z kolei wynik najmniej korzystny.

         Wynikową ocenę ogólną jakości wód opracowano w odniesieniu do trzech grup wskaźników, charakteryzujących określony rodzaj zanieczyszczeń, tj.:
  • wskaźniki fizykochemiczne, wśród których uwzględniono:
    - substancje organiczne charakteryzowane oznaczeniami BZT5, tlenu rozpuszczonego, ChZT-Mn, ChZT-Cr,
    - związki biogenne charakteryzowane stężeniami związków azotu i fosforu,
    - zasolenie określane zawartością chlorków, siarczanów i substancji rozpuszczonych oraz wartością przewodnictwa elektrolitycznego,
    - zanieczyszczenia specyficzne, czyli spowodowane przez: fenole lotne, metale ciężkie, detergenty, formaldehyd,
  • stan sanitarny charakteryzowany wartością miana coli typu kałowego,
  • wskaźniki hydrobiologiczne - saprobowość sestonu oraz stężenie chlorofilu "a".

         Ocena ogólna uwzględnia wszystkie oznaczone wskaźniki, przy czym o końcowej klasyfikacji decyduje najniekorzystniejsza grupa wskaźników.



3.2.Ogólna charakterystyka jakości wód w rzekach w 2001 roku

         W województwie podkarpackim w 2001 roku badaniom jakości wód w ramach monitoringu środowiska poddano 24 rzeki. Łączna długość kontrolowanych odcinków rzek wynosiła 1248,9 km. Próby wody do badań fizykochemicznych, bakteriologicznych oraz hydrobiologicznych pobierano w 81 przekrojach pomiarowo-kontrolnych.
         Ocenę stanu czystości wód powierzchniowych płynących wykonano w obrębie 5 zlewni cząstkowych. Wyróżniono:
  • zlewnię Wisły - skontrolowano i oceniono wody Wisły oraz Trześniówki, Łęgu, Przyrwy oraz niewielkiego potoku o nazwie Rów,
  • zlewnię rzeki Wisłoka - skontrolowano i oceniono wody Wisłoki, Ropy, Jasiołki, Wielopolki i Tuszymki,
  • zlewnię rzeki San - skontrolowano i oceniono wody Sanu, Osławy, Wiaru, Wiszni, Szkła, Lubaczówki, Smolinki, Trzebośnicy oraz Tanwi;
  • zlewnię rzeki Wisłok - skontrolowano i oceniono wody Wisłoka, Morwawy, Stobnicy, Mleczki,
  • zlewnię rzeki Dniestr - skontrolowano i oceniono wody rzeki Strwiąż.

         Analizę jakości wód dopływów Sanu, tj. rzek: Wiar, Wisznia i Szkło oraz rzeki Strwiąż, badanych w ramach granicznego monitoringu rzek, przedstawiono w odrębnym rozdziale.
         Na jakość wód w rzekach ma wpływ wiele czynników. Do najważniejszych należą uwarunkowania naturalne, takie jak warunki hydrologiczne, zdolność samooczyszczania oraz presje antropogeniczne. Istotne znaczenie ma również rozmieszczenie głównych źródeł zanieczyszczeń z biegiem rzeki, np. koncentracja ich w górnych, źródłowych partiach zlewni rzutuje znacząco na stan czystości całego biegu rzeki. W ostatnich latach w województwie podkarpackim, podobnie jak w całej Polsce, ograniczeniu uległo oddziaływanie źródeł przemysłowych. Najważniejszym czynnikiem kształtującym jakość wód w rzekach są ścieki bytowo-gospodarcze z terenów miast i z terenów wiejskich oraz spływy powierzchniowe. Szczególnego znaczenia nabiera w ostatnim okresie presja źródeł zlokalizowanych na terenach wiejskich, gdzie często jeszcze wzrostowi konsumpcji wody z wodociągów grupowych nie towarzyszy rozwój systemów kanalizacyjnych ze sprawnymi oczyszczalniami ścieków.

         Ocena ogólna stanu czystości wód bada-nych w 2001 roku rzek, wykonana w oparciu o wskaźniki fizykochemiczne, stan sanitarny oraz wskaźniki hydrobiologiczne, przedstawia się następująco:
  • brak odcinków rzek zaliczanych do I klasy,
  • II klasa - 229,8 km, co stanowi 18,4%,
  • III klasa - 437,2 km, co stanowi 35,0%,
  • wody poza klasą - 581,9 km, co stanowi 46,6% kontrolowanej długości rzek.

         Prawie 50% poddanej ocenie ogólnej długości rzek województwa podkarpackiego prowadziło wody zanieczyszczone, nie odpowiadające obowiązującym normom. Najczęściej o wyniku oceny decydował stan sanitarny oraz na odcinkach poddanych wpływowi zanieczyszczeń antropogenicznych i przemysłowych także wskaźniki fizykochemiczne. Na klasyfikację niektórych rzek, szczególnie nizinnych, będących odbiornikami znacznych ilości ścieków, wpływ miały także zawartości chlorofilu "a".
         Do rzek o największym zanieczyszczeniu w ocenie ogólnej zaliczono: Wisłę, Trzebośnicę poniżej Sokołowa Małopolskiego, Wisłok w rejonie Rzeszowa i Łańcuta, Stobnicę w rejonie Brzozowa, Szkło, potok Rów oraz ujściowe odcinki Wielopolki, Mleczki i Wiaru. Wymienione cieki są odbiornikami dużych ilości ścieków bytowo-gospodarczych w niedostatecznym stopniu oczyszczonych oraz ścieków przemysłowych.
         Ocena ogólna, jako ocena wynikowa z trzech grup wskaźnikowych, nie odzwierciedla w pełni stanu czystości badanych rzek i nie obrazuje zachodzących korzystnych zmian. Pełniejszy obraz stanu aktualnego rzek daje analiza wyników uzyskanych z badań fizykochemicznych, bakteriologicznych oraz hydrobiologicznych.
         Klasyfikację powierzchniowych wód płynących kontrolowanych w 2001 roku w poszczególnych grupach wskaźnikowych przedstawiono w tabeli nr 21.

Zmiany klasyfikacji rzek województwa podkarpackiego w latach 1999-2001

Wykres nr 27: Zmiany klasyfikacji rzek województwa podkarpackiego w latach 1999-2001



         Ocena fizykochemiczna jakości wód w rzekach pod względem fizykochemicznym jest znacznie korzystniejsza od oceny ogólnej i przedstawia się następująco:
  • I klasa - 237,6 km, co stanowi 19,0%,,
  • II klasa - 356,1 km, co stanowi 28,5%,
  • III klasa - 355,2 km, co stanowi 28,5%,
  • wody poza klasą - 300,0 km, co stanowi 24,0% kontrolowanej długości rzek.

         Rzekami o wysokiej jakości wód, speł-niającymi wymagania I klasy w zakresie wskaźników fizykochemicznych, są: San, Wisłoka oraz Wisłok na źródłowych odcinkach, w południowej części województwa, charakteryzującej się najmniejszym stopniem przekształcenia środowiska przyrodniczego.
         Niski poziom zanieczyszczeń fizyko-chemicznych stwierdzono także w wodach Jasiołki i rzeki Tanew, gdzie stężenia oznaczanych wskaźników nie przekroczyły normy II klasy czystości. Stężenia zanieczyszczeń z tej grupy wskaźnikowej w wodach środkowego i dolnego biegu Sanu i Wisłoki oraz w wodach Osławy, Lubaczówki, Ropy i Tuszymki wykazywały II lub III klasę czystości. W pozostałych rzekach stan zanieczyszczenia często przekraczał poziom ustalony dla III klasy".
         Wskaźnikami dyskwalifikującymi lub decydującymi o obniżeniu klasy czystości rzek w omawianej grupie najczęściej były koncentracje azotu azotynowego i związków fosforu, zasolenie oraz ogólne zawartości substancji organicznych wyrażone wskaźnikami tlenowymi.
         Zasobność rzek województwa w substancje organiczne ulegające biodegradacji można ocenić jako niewielkie. W ostatnich latach w wielu miastach i wsiach naszego regionu uruchomiono mechaniczno - biologiczne, oczyszczalnie ścieków, które w znacznym stopniu przyczyniły się do redukcji zanieczyszczeń organicznych wprowadzanych ze ściekami do wód. Potwierdzeniem prawidłowości działań proekologicznych jest zlewnia Jasiołki. W wyniku uporządkowania gospo-darki ściekowej w miastach: Dukla, Jedlicze oraz Jasło nastąpiło znaczne obniżenie w stosunku do lat poprzednich zawartości substancji organicznych w wodzie. W 2001 roku wskaźniki tlenowe na całym kontrolowanym, dolnym biegu tej rzeki nie przekroczyły normy I klasy.
         Zawartość materii organicznej w kontrolowanych rzekach utrzymywała się najczęściej na poziomie II klasy (np. w Wiśle, Wisłoce, na znacznej długości Sanu, w Lubaczówce), rzadziej I klasy (wspomniana Jasiołka, Ropa, źródłowe biegi Wisłoki, Wisłoka, Sanu oraz Osławy). Na odcinkach rzek obciążonych ściekami zasobność w substancje organiczne wzrastała do przedziału III klasy, np. w Wielopolce, Tuszymce, Łęgu, na ujściowym odcinku Wisłoka, Mleczki, a także w Trzebośnicy i w Sanie poniżej ujścia rzeki Wisłok.
         Najwyższą, pozanormatywną wartość BZT5, wskaźnika będącego miarą zawartości substancji organicznych, odnotowano w wodach potoku Rów poniżej zrzutu ścieków z mieleckiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej. Wystąpiło tutaj również znaczne odtlenienie wód. Wysoka zawartość w wodach związków azotu i fosforu jest bardzo niekorzystna, ponieważ związki te jako czynniki biogenne przyczyniają się do wzrostu eutrofizacji wód. Następuje wówczas obniżenie wartości użytkowej wód, co jest bardzo istotne dla naszego regionu korzystającego dla zaspokojenia potrzeb konsumpcyjnych mieszkańców głównie z zasobów wód powierzchniowych.
         Podstawowymi źródłami zasilania rzek w związki biogenne są zrzuty ścieków zarówno surowych, jak i oczyszczonych w stopniu niedostatecznym, a także spływy powierzchniowe terenów rolniczych. Łatwo rozpuszczalne związki azotu wymywane są z gleby przez opady, natomiast trudno rozpuszczalne związki fosforu przemieszczają się do wód powierzchniowych wraz z cząsteczkami gleby.
         Azot azotynowy jest nietrwałą, przejściową formą azotu i w środowisku tlenowym szybko ulega przekształceniu. Jak wykazują badania prowadzone w całym kraju, wskaźnik ten najczęściej decyduje o wyniku klasyfikacji wód rzecznych pod względem fizykochemicznym.
         Rzekę, w której najczęściej stwierdzano ponadnormatywne stężenia azotu azotynowego, jest Wisłok na odcinku od Krosna do ujścia. Najwyższe stężenia charakterystyczne tego wskaźnika, ponad dwukrotnie, przewyższające normę dla III klasy czystości, wystąpiły w rzekach:
  • Łęg powyżej Wilczej Woli,
  • Trzebośnica poniżej Sokołowa Małopolskiego,
  • Wiar na odcinku ujściowym,
  • Stobnica poniżej Brzozowa.

         Do nadmiernie zanieczyszczonych zaliczono również ujściowe odcinki Trześniówki, Wielopolki, Mleczki.

Tabela nr 21: Stan czystości wód powierzchniowych płynących w województwie podkarpackim na podstawie badań przeprowadzonych w 2001 roku

Mapa nr 11: Jakość powierzchniowych wód płynących województwa podkarpackiego w 2001 roku według wskaźników fizykochemicznych

Mapa nr 12: Jakość powierzchniowych wód płynących województwa podkarpackiego w 2001 roku w ocenie ogólnej



         Rzekami o niskich koncentracjach azotu azotynowego są: źródłowe biegi Wisłoki, Sanu i Wisłoka. W pozostałych kontrolowanych wodach azot azotynowy utrzymywał się w granicach II i III klasy czystości.
         Poziom zanieczyszczenia rzek związkami fosforu był znacznie niższy, niż w przypadku azotu azotynowego. Zawartości tych związków najczęściej mieściły się w II klasie, rzadziej w III klasie (np. ujście Sanu, Wisłok poniżej Strzyżowa i Rzeszowa oraz na odcinku ujściowym, Stobnica poniżej Brzozowa). Ponadnormatywne stężenie fosforu ogólnego wystąpiło jedynie na ujściowych odcinkach rzeki Wisłok oraz Mleczki, natomiast wysokie stężenie charakterystyczne fosforanów stwierdzono w wodach Trzebośnicy poniżej Sokołowa Sałopolskiego.
         Wysokie, nie odpowiadające normom, wartości wskaźników charakteryzujących zasolenie wód oraz ponadnormatywne stężenia potasu odnotowano, podobnie jak w latach poprzednich, w Wiśle oraz w Trześniówce.
         Zanieczyszczenia specyficzne, takie jak: metale ciężkie, fenole lotne, detergenty i formaldehyd, praktycznie nie wpływały na wynik oceny jakości badanych rzek pod względem fizykochemicznym. Podwyższone stężenia fenoli, na poziomie II klasy, wystąpiły w rzece Ropie, w Wisłoce w przekrojach: Przeczyca i powyżej ujścia Wielopolki, w Sanie powyżej ujścia Wisłoka i poniżej Nowej Sarzyny, w rzece Szkło na odcinku ujściowym, a także w potoku Rów. W tym ostatnim cieku stwierdzono również wysoki poziom formaldehydu. W pozostałych badanych rzekach stężenia zanieczyszczeń specyficznych klasyfikowano jako spełniające normy I klasy, często występowały na granicy wykrywalności stosowanej metody badawczej.

         Ocena jakości kontrolowanych wód ze względu na stan sanitarny przedstawia się następująco:
  • brak odcinków rzek zaliczanych do I klasy
  • II klasa - 229,8 km, co stanowi 18,4%,
  • III klasa - 475,2 km, co stanowi 38,0%,
  • wody poza klasą - 543,9 km, co stanowi 43,6% kontrolowanej długości rzek.

         Dobrym stanem sanitarnym wód, na poziomie II klasy, charakteryzowały się źródłowe odcinki najważniejszych rzek w województwie: Wisłoki, Sanu i rzeki Wisłok. Pozostałe odcinki kontrolowanych rzek pod względem bakteriologicznym prowadziły wody odpowiadające III klasie lub pozaklasowe.
         Pogorszenie stanu sanitarnego wód następowało najczęściej w rejonie ośrodków miejskich i nie skanalizowanych terenów wiejskich. W niektórych przekrojach kontrolnych w 2001 roku odnotowano poprawę stanu sanitarnego wód, co skutkowało korzystną zmianą klasy z non na III. Dotyczy to następujących rzek:
  • Wisła w przekroju Sandomierz,
  • Trześniówka na ujściu do Wisły,
  • San powyżej ujścia Wisłoka i poniżej Nowej Sarzyny,
  • Tanew w m. Harasiuki,
  • Tuszymka na ujściu do Wisłoki.

         Ocena stanu czystości badanych rzek pod względem hydrobiologicznym, uwzględniająca saprobowość sestonu oraz zasobność wód w chlorofil „a”, przedstawia się następująco:
  • I klasa - 103,4 km, co stanowi 8,3%,,
  • II klasa - 702,0 km, co stanowi 56,2%,
  • III klasa - 311,4 km, co stanowi 24,9%,
  • wody poza klasą - 132,1 km, co stanowi 10,6% kontrolowanej długości rzek.

         Wyniki oceny stanu czystości wód w tej grupie wskaźnikowej wykazują najmniejszy odsetek długości kontrolowanych rzek nie odpowiadających wymaganym normom oraz niewielki odsetek wód zaliczonych do I klasy. Chlorofil „a” jest miernikiem intensywności procesów eutrofizacyjnych i masowego rozwoju glonów, wzmożonych w wodach zasobnych w związki biogenne. Ponadnormatywne stężenia tego wskaźnika wystąpiły na odcinkach rzek o charakterze nizinnym, będących odbiornikami dużych ilości ścieków komunalnych. W niektórych przekrojach kontrolnych chlorofil był jednym ze wskaźników decydujących o wyniku oceny ogólnej danego cieku. Najwyższe koncentracje chlorofilu „a” odnotowano w następujących przekrojach:
  • Wisła w przekroju Sandomierz,
  • San na ujściu do Wisły,
  • Wisłok poniżej Rzeszowa.
  • Wisłok poniżej Łańcuta,

         W pozostałych dwóch „wiślanych” przekrojach kontrolnych stężenie chlorofilu mieściło się w granicach III klasy. Koncentracje tego wskaźnika w przedziale II klasy odnotowano m.in. fragmentarycznie w dolnym biegu Wisłoki, Sanu, rzeki Wisłok, Łęgu, a także w Trześniówce, Lubaczówce i Trzebośnicy.          Indeks saprobowości sestonu najczęściej wskazywał strefę beta i alfamezosaprobową.



3.3.Główne tendencje zmian jakości wód w ostatnich latach

         Analiza wyników badań i pomiarów uzyskanych w ramach monitoringu stanu zanieczyszczenia wód powierzchniowych płynących pozwala określić pewne tendencje zmian jakości wód w rzekach województwa podkarpackiego objętych systematyczną kontrolą. W ciągu ostatnich 10 lat zaszły istotne zmiany w gospodarce wodno-ściekowej województwa, rzutujące znacząco na jakość wód w rzekach. Przede wszystkim prawie sześciokrotnie wzrosła liczba funkcjonujących mechaniczno - biologicznych oczyszczalni ścieków w miastach i na terenach wiejskich, a łączna przepustowość oczyszczalni zwiększyła się pięciokrotnie. Poprawiła się skuteczność oczyszczania ścieków i coraz więcej oczyszczalni zapewnia podwyższony stopień redukcji związków azotu i fosforu w ściekach oczyszczonych wprowadzanych do rzek.
         Sukcesywnie zmniejsza się zużycie wody i maleje ilość ścieków odprowadzanych do rzek. W ciągu ostatnich trzech lat emisja zanieczyszczeń z punktowych źródeł przemysłowych zmniejszyła się w województwie podkarpackim aż o 19,4%, natomiast ścieków komunalnych o 6,3%. Tym samym obniżeniu uległ ładunek zanieczyszczeń organicznych, biogennych oraz mineralnych wprowadzany do wód.
         Nie bez znaczenia dla środowiska są również zmiany w gospodarce województwa, tj. ograniczenie działalności gospodarczej wielu zakładów przemysłowych, zmiany stosowanych technologii, racjonalizacja zużycia wody, itp.
         Dane monitoringowe wskazują, że jakość wód w rzekach w ostatnich latach uległa poprawie, jednak korzystne zmiany przebiegają bardzo różnie dla poszczególnych grup zanieczyszczeń i nie dotyczą wszystkich kontrolowanych rzek. Nie zawsze znajdują także odzwierciedlenie w ogólnej klasyfikacji rzek.
         W ostatnich latach nastąpiła wyraźna redukcja w rzekach zanieczyszczeń pochodzenia organicznego. W połowie lat dziewięćdziesiątych obciążenie wód substancjami organicznymi ulegającymi biodegradacji, charakteryzowane wskaźnikami BZT5 i ChZT-Mn, było znaczne, szczególnie na odcinkach rzek poniżej zrzutu nie oczyszczonych lub w niewielkim stopniu oczyszczonych ścieków komunalnych i przemysłowych. Dotyczy to m.in. rzeki Wisłok na odcinku od Rzeszowa do ujścia, Wisłoki w środkowym i dolnym biegu oraz w mniejszym stopniu środkowego i dolnego Sanu. Aktualnie poziom zanieczyszczeń organicznych w rzekach województwa podkarpackiego najczęściej osiąga I i II klasę czystości, sporadycznie utrzymuje się w III klasie (np. dolne biegi Wisłoka, Mleczki oraz Łęgu). Związki azotowe i fosforowe były i są głównymi wskaźnikami zanieczyszczenia wód decydującymi o wyniku klasyfikacji. Klasyczne, mechaniczno-biologiczne oczyszczalnie ścieków, a takich w naszym regionie jest najwięcej, nie zapewniają w dostatecznym stopniu usuwania ze ścieków związków azotu i fosforu. Przeprowadzone w ostatnich latach modernizacje wielu oczyszczalni pod kątem zwiększenia skuteczności usuwania związków biogennych oraz budowa nowych oczyszczalni, wyposażonych w tzw. „trzeci stopień oczyszczania”, wpłynęły na zmniejszenie zanieczyszczenia rzek związkami biogennymi, jednak w stopniu mało zadowalającym.
         Na wykresach nr 28 i 29 przedstawiono przebieg zmienności stężeń charakterystycznych związków biogennych w latach 1993-2001 w dwóch przekrojach: rzeka Wisłok poniżej Krosna (azot azotynowy i fosforany) oraz rzeka Wisłoka poniżej Jasła (azot azotynowy i fosfor ogólny).

Tlen rozpuszczony

BZT5

Azot azotynowy

Fosforany
Legenda
Wykres nr 28: Zmiany stężeń charakterystycznych wybranych parametrów jakości wód rzeki Wisłok
w przekroju poniżej Krosna w latach 1993-2001



Azot azotynowy

Fosfor ogólny
Legenda
Wykres nr 29: Zmiany stężeń charakterystycznych azotu azotynowego i fosforu ogólnego w wodach rzeki Wisłoki
w przekroju położonym poniżej Jasła w latach 1993-2001

Na początku lat dziewięćdziesiątych obie rzeki, po przyjęciu niedostatecznie oczyszczonych w przypadku Krosna i poprzez rzekę Jasiołkę nie oczyszczonych w przypadku Jasła ścieków miejsko - przemysłowych, charakteryzował wysoki, wielokrotnie przekraczający normę ustaloną dla II klasy, poziom zanieczyszczeń biogennych. Po uruchomieniu nowoczesnych oczyszczalni ścieków (w Jaśle w 1996 roku i w Krośnie w 1998 roku) nastąpił sukcesywny spadek zawartości w obu rzek związków azotu i fosforu. Podobne, powolne korzystne zmiany obserwuje się w innych rzekach po uruchomieniu oczyszczalni ścieków z podwyższonym stopniem usuwania związków biogennych. W dalszym ciągu jednak poziom azotu azotynowego oraz w mniejszym stopniu fosforu ogólnego w wodach wielu rzek jest podwyższony, szczególnie dotyczy to rzeki Wisłok.
         Od wielu lat charakterystyczny dla wód Wisły oraz jej dopływu - rzeki Trześniówki jest wysoki poziom zasolenia. Głównym źródłem zanieczyszczeń, wpływającym na zasadniczą zmianę cech wód rzecznych w zakresie chlorków, siarczanów, substancji rozpuszczonych, sodu i potasu oraz przewodnictwa elektrolitycznego, są ścieki z przemysłu wydobywczego siarki. W ostatnich latach znacznemu ograniczeniu uległa emisja ścieków i wód kopalnianych, co wpłynęło korzystnie na jakość wód w obu rzekach, a w szczególności zmniejszeniu uległo zasolenie. Zmiany te nie wpłynęły jednak znacząco na wyniki klasyfikacji omawianych rzek, gdyż w dalszym ciągu stężenia niektórych wskaźników charakteryzujących poziom zasolenia są wysokie i przekraczają dopuszczalne normy. Potwierdzeniem tej tendencji zmian jakości wód jest wykres nr 30, przedstawiający przebieg stężeń charakterystycznych chlorków w rzece Trześniówce na odcinku ujściowym do Wisły.

Chlorki
Legenda
Wykres nr 30: Zmiany stężeń charakterystycznych chlorków w rzece Trześniówka
w przekroju ujściowym do Wisły w latach 1993-2001


Od roku 1996 obserwuje się spadek koncentracji chlorków w wodach tej rzeki z pewnym wzrostem w roku 2000, jednak utrzymujące się mimo korzystnych zmian duże zasolenie wód, podobnie jak w latach ubiegłych, decyduje o pozaklasowym charakterze wód Trześniówki wprowadzanych do Wisły.
         Wśród specyficznych wskaźników zanieczyszczenia wód, które w minionych latach oznaczane były w rzekach województwa podkarpackiego na poziomie przekraczającym dopuszczalne normy, wymienić należy fenole lotne i formaldehyd. Związki te wprowadzane są do wód wraz ze ściekami przemysłowymi.
         Źródłem fenoli w naszym regionie są ścieki z przemysłu chemicznego, a w szczególności z przetwórstwa ropy naftowej oraz wody złożowe z kopalń ropy naftowej. Z racji lokalizacji źródeł emisji tych ścieków głównie w południowej części województwa, do najbardziej zagrożonych zanieczyszczeniem fenolami należą rzeki w górnej i środkowej zlewni Wisłoki i Wisłoka. Na początku lat dziewięćdziesiątych podwyższone stężenia fenoli, na poziomie II i III klasy czystości, występowały w Jasiołce poniżej Jedlicza, w Wisłoce w Jaśle poniżej zrzutu ścieków z jasielskiej rafinerii nafty oraz w rzece Wisłok poniżej Krosna. Przeprowadzone w latach 90-tych przez obie rafinerie nafty w Jaśle i Jedliczu działania w kierunku ograniczenia szkodliwego oddziaływania ścieków przemysłowych na jakość wód odbiorników i uporządkowanie gospodarki ściekowej w kopalniach ropy naftowej przyniosły w efekcie spadek zawartości fenoli w rzekach. Aktualnie w kontrolowanych rzekach stwierdza się generalnie koncentracje fenoli nie przekraczające normy I klasy, sporadycznie osiągają one poziom II klasy.
         Do roku 1996 zawartość formaldehydu w wodach Wisłoki na odcinku poniżej ujścia Tuszymki osiągała często poziom ustalony dla III klasy czystości lub przekraczała go. Źródłem tego zanieczyszczenia były ścieki przemysłowe z Zakładów Tworzyw Sztucznych „ERG” S.A. w Pustkowie. W ostatnich latach wskutek działań proekologicznych poziom formaldehydu w Wisłoce znacznie obniżył się i obecnie nie przekracza obowiązujących norm.
         Dla większości monitorowanych rzek w kraju o wyniku oceny stanu zanieczyszczenia decyduje stan sanitarny wód. Analiza wyników badań bakteriologicznych wód w rzekach Podkarpacia w ostatnim dziesięcioleciu pozwala określić pewne tendencje. W minionych latach środkowe i dolne biegi głównych rzek województwa nie odpowiadały obowiązującym normom ze względu na stan sanitarny. Najwyższy poziom skażenia wód bakteriami coli typu kałowego występował poniżej zrzutów ścieków komunalnych. Źródłowe odcinki rzek, na obszarach, gdzie presja antropogeniczna była niewielka, odpowiadały II lub III klasie czystości. Badania z ostatnich lat wskazują na zwiększanie się zasięgu wód bardzo czystych i czystych pod względem sanitarnym (I i II klasa) przy jednoczesnym zmniejszeniu długości rzek o wodach pozaklasowych. W dalszym ciągu korzystnie w omawianym zakresie przedstawiają się górne biegi Wisłoki, Sanu i Wisłoka. Zauważa się jednoczenie zmniejszenie zanieczyszczenia wód bakteriami fekalnymi do poziomu III klasy w niektórych rzekach będących odbiornikami ścieków zarówno komunalnych, jak i przemysłowych, np. Wisła w rejonie Sandomierza, Wisłoka poniżej Jasła, Jasiołka poniżej Jedlicza, San od Dynowa do ujścia rzeki Wisłok (z wyjątkiem odcinka poniżej Przemyśla) oraz poniżej Nowej Sarzyny. Niekorzystny stan sanitarny charakteryzuje między innymi wody rzeki Wisłok od Krosna do ujścia do Sanu oraz dolnych biegów Sanu i Wisłoki. Aktualnie miano coli typu kałowego, określone w niektórych przekrojach kontrolnych na wymienionych odcinkach rzek, osiąga wartości korzystniejsze niż 10 lat temu, lecz dalej są to wielkości pozaklasowe, wskazujące na wysoki stopień skażenia wód bakteriami fekalnymi.Wzbogacenie wód rzecznych w biogenne składniki chemiczne, głównie związki azotu i fosforu, wskutek wprowadzania do nich znacznych ilości ścieków komunalnych i przemysłowych, sprzyja procesom eutrofizacyjnym wód. Wysoki, pozanormatywny poziom chlorofiu "a", wskaźnika biologicznej produktywności wód, charakteryzował od wielu lat podkarpacki odcinek Wisły, dolne biegi Wisłoki, Sanu i Wisłoka. W ostatnich latach wraz ze zmniejszeniem emisji biogenów do rzek obserwuje się zmniejszenie bezwzględnych wartości tego wskaźnika, jednak w dalszym ciągu, przy sprzyjających warunkach termicznych, szczególnie w okresie letnim, poziom chlorofilu na wymienionych odcinkach rzek jest wysoki. Jednym z czynników sprzyjających wzrostowi produktywności wód rzecznych jest wprowadzanie do nich wód pochłodniczych, jak ma to miejsce w przypadku Wisły oraz Sanu poniżej Stalowej Woli, choć w ostatnich latach emisja do rzek wód podgrzanych także uległa zmniejszeniu.
         Na wykresie nr 31 przedstawiono zmiany stężeń chlorofilu "a" w Sanie powyżej i poniżej Stalowej Woli, tj. powyżej i poniżej zrzutu m. innymi wód pochłodniczych z Elektrowni "Stalowa Wola". Przebieg zmian jest zróżnicowany z uwagi także na zmienne warunki hydrometeorologiczne panujące w kolejnych latach badań, wskazuje jednak pewne korzystne tendencje malejące.

Chlorofil 'a'
Legenda
Wykres nr 31: Zmiany stężeń charakterystycznych chlorofilu "a" w rzece San powyżej i poniżej Stalowej Woli w latach 1993-2001



3.4. Szczegółowa analiza stanu czystości rzek badanych w 2001 roku

WISŁA I DOPŁYWY

Wisła


         Województwo podkarpackie prawie w całości należy do dorzecza górnej Wisły, które stanowi część dorzecza Wisły zamkniętą przekrojem wodowskazowym w Zawichoście, znajdującym się na km 393,8 biegu Wisły począwszy od źródeł i na km 653,7 licząc od ujścia rzeki do Bałtyku. Długość Wisły na obszarze województwa podkarpackiego wynosi 77,7 km i stanowi ona naturalną północno-zachodnia granicę województwa.
         Do głównych prawostronnych dopływów Wisły, uchodzących do niej na odcinku między ujściem Wisłoki i Sanu, należą rzeki: Babulówka, Trześniówka i Łęg.
         Wisła jest odbiornikiem ścieków wprowadzanych do niej bezpośrednio lub poprzez jej dopływy. Do najważniejszych bezpośrednich źródeł zanieczyszczenia wód Wisły na odcinku podkarpackim należą:
  • ścieki z Zakładu Produkcji Wody Pitnej Sp. z o.o. w Baranowie Sandomierskim, powiat tarnobrzeski, (do września 2001r. była to Stacja Uzdatniania Wody KiZPS "Siarkopol"),
  • ścieki (ogólne) z Kopalń i Zakładów Przetwórczych Siarki "Siarkopol" w Tarnobrzegu (od września 2001 roku - z Zakładów Chemicznych "Siarkopol" Sp. z o.o. w Tarnobrzegu),
  • wody opadowe i IV rzędowe umownie czyste wody z będącej w stanie likwidacji Kopalni Siarki "Machów" w Tarnobrzegu,
  • miasto Tarnobrzeg - ścieki komunalne oczyszczane są na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni z podwyższonym stopniem usuwania związków biogennych o przepustowości 5384 m3/dobę.

         Na kontrolowanym odcinku Wisły, do jej lewego brzegu, wprowadzane są ścieki z terenu województwa świętokrzyskiego, m.in.: wody pochłodnicze z Elektrowni "Połaniec" w Połańcu oraz ścieki komunalne i przemysłowe z miasta Sandomierz.
         Odbiornikami zanieczyszczeń są także dopływy Wisły, do których odprowadzane są ścieki z takich większych obiektów, jak:
  • Specjalna Strefa Ekonomiczna "EURO-PARK MIELEC" w Mielcu, - ścieki odprowadzane są do potoku Rów, dopływu Babulówki,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków Fabryki Firanek "Wisan" S.A. w m. Skopanie, powiat tarnobrzeski (przepustowość 323 m3/dobę) - zrzut do dopływu rzeki Babulówka,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków z podwyższonym stopniem usuwania związków biogennych w Baranowie Sandomierskim, powiat tarnobrzeski (przepustowość 271 m3/dobę) - zrzut do dopływu rzeki Babulówka.

         Jakość wód Wisły kontrolowana jest w trzech przekrojach kontrolnych: powyżej ujścia rzeki Breń (km 216,0), Nagnajów (km 247,7) i Sandomierz (km 268,4).
         Badania stanu czystości wód Wisły, wykonane w 2001 roku, wykazały ponadnormatywne ich zanieczyszczenie na całym odcinku objętym kontrolą. O wyniku klasyfikacji zadecydowało zasolenie wód tej rzeki (przewodność elektrolityczna, stężenie sodu) oraz fragmentarycznie zły stan sanitarny i wysokie stężenie chlorofilu "a". Zawartość w wodach Wisły na odcinku podkarpackim substancji organicznych ulegających biodegradacji zmieniała się od wartości na poziomie I klasy w przekroju powyżej ujścia rzeki Breń do stężeń w granicach II klasy w pozostałych przekrojach kontrolnych. Stężenie azotu azotynowego utrzymywało się w wodach Wisły w III klasie czystości.
         Pod względem sanitarnym jedynie dolny bieg badanego odcinka rzeki spełniał wymagania klasy III, pozostały nie odpowiadał obowiązującym normom.
         Wody Wisły charakteryzował wysoki poziom chlorofilu "a". Maksymalne stężenie charakterystyczne, wynoszące 45,6 µg/l (poza klasą), stwierdzono w przekroju w rejonie Sandomierza. W pozostałych przekrojach koncentracje tego wskaźnika hydrobiologicznego utrzymywały się w granicach III klasy czystości.

         Wyniki ogólnej oceny jakości wód Wisły w 2001 roku nie różniły się od roku poprzedniego. Niewielkie zmiany obserwowano jedynie w niektórych grupach wskaźników. Stwierdzono zmniejszenie zanieczyszczenia wód Wisły rzeki substancjami organicznymi (zmiana z III klasy na II) oraz poprawę stanu sanitarnego w przekroju kontrolnym w rejonie Sandomierza (zmiana z non na III klasę). Stężenie chlorków w przekroju Nagnajów spadło z poziomu pozanormatywnego do poziomu III klasy, jednak wartość przewodnictwa elektrolitycznego zdecydowała, że Wisła na tym odcinku dalej mieściła się poza klasą. Także w tym przekroju obserwowano poprawę jakości wody w grupie wskaźników hydrobiologicznych.

Tabela nr 22: Ocena jakości wód rzeki Wisły i jej dopływów w przekrojach pomiarowo-kontrolnych w 2001 roku




Dopływy Wisły

potok Rów



         Ciek jest niewielkim dopływem Babulówki, prawostronnego dopływu Wisły, uchodzącego w km 247,2. Potok Rów jest odbiornikiem ścieków ze Specjalnej Strefy Ekonomicznej EURO-PARK w Mielcu. Jakość wód kontrolowana jest w przekroju położonym w miejscowości Tuszów Narodowy, tj. poniżej dopływu ścieków z mieleckiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej.

         Ocena wyników badań uzyskanych w 2001 roku wykazała, że wody potoku Rów charakteryzowało niskie natlenienie, wysoka wartość BZT5, wysokie stężenia manganu i formaldehydu oraz zły stan sanitarny. Wskaźniki te zadecydowały o zaliczeniu wód jako pozaklasowych (non). W granicach norm ustalonych dla III klasy czystości utrzymywała się w wodzie zawartość związków biogennych oraz indeks saprobowości sestonu.
         W porównaniu do roku poprzedniego wynik klasyfikacji ogólnej wód potoku nie uległ zmianie. Zmniejszyło się natomiast obciążenie związkami biogennymi, głównie fosforem ogólnym oraz nastąpiła korzystna zmiana saprobowości (poprawa z non na III klasę).


Trześniówka


         Trześniówka wypływa na Płaskowyżu Kolbuszowskim. Rzeka jest ciekiem II rzędu, prawobrzeżnym dopływem Wisły, uchodzi do niej w km 272,2. Całkowita długość wynosi 56,9 km. Całe dorzecze Trześniówki położone jest w dolinie Wisły. Górna część zlewni i jej prawych dopływów jest prawie całkowicie zalesiona. W środkowym i dolnym biegu rzeka przepływa przez tereny rolniczo-przemysłowe. W zlewni znajdują się liczne rowy, stawy, połączenia cieków z sąsiednimi zlewniami. Trześniówka jest głównym odbiornikiem zanieczyszczeń przemysłu siarkowego. Do znaczących źródeł zanieczyszczenia wód w jej zlewni należą:
  • oczyszczone chemicznie i mechanicznie ścieki z Zakładów Metalowych "Dezamet" S.A. w Nowej Dębie, powiat tarnobrzeski - wprowadzane do zlewni Koniecpólki, dopływu Trześniówki,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków z podwyższonym stopniem usuwania biogenów w Nowej Dębie (przepustowość 2456 m3/dobę), powiat tarnobrzeski - ścieki odprowadzane do zlewni Koniecpólki, dopływu Trześniówki,
  • ścieki z terenu będącej w stanie likwidacji Kopalni Siarki "Jeziórko", powiat tarnobrzeski - wprowadzane do Trześniówki i jej dopływu Żupawki (do Żupawki odprowadzane są ścieki ze Stacji Uzdatniania Wody w Klonowem),
  • oczyszczone chemicznie ścieki (wody złożowe i opadowe) z będącej w stanie likwidacji Kopalni Siarki "Machów" w Tarnobrzegu - wprowadzane do rzeki Mokrzyszówki, dopływu Trześniówki.

         Jakość wód Trześniówki badana jest w przekroju ujściowym do Wisły, w miejscowości Trześń. Badania wykazały, że rzeka wprowadzała w 2001 roku do Wisły wody nie odpowiadające normom, o czym zadecydowały, analogicznie jak w roku ubiegłym, wskaźniki fizykochemiczne. Normy ustalone dla III klasy czystości wód przekroczyły stężenia: azotu azotynowego, chlorków, siarczanów, sodu, substancji rozpuszczonych, manganu i wartość przewodnictwa elektrolitycznego. Zawartość substancji organicznych kształtowała się na poziomie II klasy. Stan sanitarny ujściowego odcinka Trześniówki w odniesieniu do roku poprzedniego poprawił się i wskazywał III klasę czystości. Wskaźniki hydrobiologiczne, tj. chlorofil "a" i indeks saprobowości sestonu, nie przekroczyły norm II klasy czystości.


Łęg

         Rzeka jest prawobrzeżnym dopływem Wisły, posiada długość 81,6 km. Źródła Łęgu znajdują się w południowej części Płaskowyżu Kolbuszowskiego, a górny bieg rzeki nazywany jest Zyzogą. W km 51,6 uchodzi do Łęgu lewobrzeżna Przyrwa. W miejscowości Wilcza Wola, powyżej ujścia Przyrwy, utworzony został zbiornik wodny. W rejonie Lasek rzeka Łęg opuszcza Płaskowyż Kolbuszowski i wypływa do doliny Wisły i Sanu. W zlewni dominują tutaj lasy (Puszcza Sandomierska). Poniżej miejscowości Krawce Łęg wypływa na tereny niższe, podmokłe, o zawikłanej sieci rzecznej. Do Wisły uchodzi w km 274,0.

Wśród głównych źródeł zanieczyszczenia wód Łęgu znajdują się:
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków z podwyższonym stopniem usuwania biogenów w Majdanie Królewskim (przepustowość 355 m3/dobę), powiat kolbuszowski - ścieki odprowadzane do Muryni, dopływu Łęgu,
  • ścieki z "Federal-Mogul Gorzyce" S.A. w Gorzycach, powiat tarnobrzeski,
  • ścieki z "Saria Małopolska" Sp. z o.o. w Krakowie Oddział w Przewrotnem.

         Jakość wód rzeki Łęgu badana jest w czterech przekrojach kontrolnych: powyżej zbiornika Wilcza Wola w miejscowości Stece, poniżej ujścia Przyrwy, powyżej Gorzyc oraz na odcinku ujściowym do Wisły.
         Wody Łęgu w górnym biegu, powyżej zbiornika Wilcza Wola, wykazywały znaczny stopień zanieczyszczenia, wyższy niż roku ubiegłym. Zakwalifikowano je jako pozaklasowe ze względu na przekraczające normę stężenie azotu azotynowego i zły stan sanitarny. Stężenie azotu amonowego odpowiadało normie III klasy czystości, natomiast fosfor ogólny kształtował się na poziomie II klasy. W granicach norm II klasy utrzymywała się także zawartość w wodzie substancji organicznych.
         Poniżej ujścia Przyrwy koncentracja azotu azotynowego zmniejszyła się do poziomu III klasy, natomiast zawartość fosforu ogólnego oraz substancji organicznych nie uległa zmianie.
         Dolny bieg rzeki, od Gorzyc do ujścia do Wisły, w ocenie według wskaźników fizykochemicznych zaliczony został do III klasy ze względu na podwyższoną zawartość substancji organicznych charakteryzowaną wskaźnikiem ChZT-Mn. W normach II klasy utrzymywało się stężenie fosforu ogólnego, a w przekroju ujściowym także stężenie fosforanów.
         W rzece występują podwyższone stężenia manganu, na poziomie III i II klasy czystości. Jest to zjawisko naturalne, ponieważ zlewnia Łęgu zasobna jest w wody podziemne bogate w związki manganu i żelaza i występuje tutaj przenikanie wód złożowych.
         Stan sanitarny ulegał zmianom wraz z biegiem rzeki. Odcinek ujściowy zakwalifikowano, podobnie jak górny bieg, jako pozaklasowy, natomiast pozostały badany odcinek Łęgu spełniał wymagania III klasy.
         Pod względem hydrobiologicznym w przekrojach powyżej zbiornika Wilcza Wola oraz powyżej Gorzyc wody Łęgu zakwalifikowano do II klasy, a w pozostałych przekrojach do III klasy. Stężenie chlorofilu "a" jedynie na odcinku ujściowym przekroczyło normy I klasy czystości.

         W porównaniu do wyników oceny jakości wód Łęgu w roku 2000 obserwuje się zwiększenie stężenia azotu azotynowego i pogorszenie stanu sanitarnego w górnym biegu rzeki oraz wzrost obciążenia wód materią organiczną na odcinku ujściowym do Wisły.


Przyrwa

         Przyrwa jest ciekiem III rzędu o długości 31,7 km, lewostronnym dopływem Łęgu. Wraz z dopływami zbiera wody z zachodniej części Płaskowyżu Kolbuszowskiego. Na odcinku między Kolbuszową i ujściem Świerczówki nazywana jest Nilem. Przyrwa odwadnia tereny użytkowane rolniczo i tereny zabudowy mieszkalno-gospodarczej. Głównymi źródłami zanieczyszczenia wód w zlewni Przyrwy są:
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków z podwyższonym stopniem usuwania związków biogennych w Kolbuszowej, powiat kolbuszowski (przepustowość 2759 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków z podwyższonym stopniem usuwania związków biogennych w Cmolasie, powiat kolbuszowski (przepustowość 205 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków z podwyższonym stopniem usuwania związków biogennych w Dzikowcu, powiat kolbuszowski (przepustowość 145 m3/dobę).

         W 2001 roku kontrolowano ujściowy odcinek rzeki. Przyrwa wprowadzała do Łęgu wody nie odpowiadające normom, o czym zadecydował stan sanitarny. W zakresie wskaźników fizykochemicznych stwierdzono III klasę czystości ze względu na stężenie azotu azotynowego. Zawartość w wodzie substancji organicznych, charakteryzowana wskaźnikami BZT5 i ChZT-Mn oraz stężenia związków fosforu kształtowały się na poziomie II klasy czystości.
         Indeks saprobowości sestonu odpowiadał także normom II klasy.



ZLEWNIA RZEKI WISŁOKA

Wisłoka


         Wisłoka wypływa w Beskidzie Niskim na wysokości ok. 600 m npm. Jest prawobrzeżnym dopływem Wisły, do której uchodzi w km 226,9 jej biegu począwszy od źródeł. Całkowita długość rzeki wynosi 163,6 km. Dorzecze obejmuje powierzchnię 4110,2 km2 i stanowi 8,1% obszaru dorzecza górnej Wisły.
         Rzeka przepływa przez obszar województwa równoleżnikowo, z południa na północ, wzdłuż jego zachodniej granicy. Obszar źródliskowy położony jest w granicach Magurskiego Parku Narodowego. Górna część zlewni Wisłoki to górzyste tereny leśne. W dalszym biegu rzeka przepływa przez tereny rolnicze oraz tereny o znacznym stopniu przekształcenia środowiska przyrodniczego. Poniżej Nowego Żmigrodu wypływa na Pogórze Jasielskie, następnie poniżej Jasła opuszcza Kotlinę Jasielsko-Krośnieńską i aż do Pilzna płynie południkowo szeroką doliną przez Pogórza: Strzyżowskie i Ciężkowickie. Poniżej Pilzna lewostronna zlewnia Wisłoki położona jest w Kotlinie Sandomierskiej, prawostronna zaś w obrębie Pogórza Strzyżowskiego. Do doliny Wisły rzeka wpływa poniżej Mielca.
         Zlewnia Wisłoki dzieli się na szereg zlewni trzeciego i wyższych rzędów. Główne dopływy to: Ropa, Jasiołka, Wielopolka i Tuszymka.
         Wisłoka stanowi źródło zaopatrzenia w wodę pitną mieszkańców Jasła, Dębicy i Mielca. Jest także odbiornikiem ścieków komunalnych i przemysłowych z tych ośrod-ków miejskich oraz z mniejszych miejscowości położonych w jej dolinie. Do najważniejszych źródeł zanieczyszczenia wód Wisłoki należą:
  • mechaniczno - chemiczna oczyszczalnia ścieków Rafinerii "Jasło" S.A. w Jaśle, (przepustowość 7200 m3/dobę),
  • miasto Jasło - ścieki oczyszczane są na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni z podwyższonym
  • ścieki z Zakładów Tworzyw Sztucznych "Gamrat" S.A. w Jaśle,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Kołaczycach, powiat jasielski (przepustowość 400 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w m. Klecie, gmina Brzostek, powiat dębicki (przepustowość 180 m3/dobę),
  • miasto Dębica - ścieki oczyszczane są na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni z podwyższonym stopniem usuwania związków biogennych (przepustowość 21000 m3/dobę),
  • oczyszczone biologicznie ścieki z Firmy Oponiarskiej "Dębica" S.A. w Dębicy, powiat dębicki,
  • oczyszczone mechanicznie i chemicznie ścieki z Wytwórni Urządzeń Chłodniczych Dębica S.A. w Dębicy, powiat dębicki,
  • ścieki z TBD S.A. w Dębicy - ścieki oczyszczone chemicznie, część ścieków wprowadzana do Wisłoki bez oczyszczania,
  • biologiczna oczyszczalnia ścieków w Przecławiu, powiat mielecki (przepustowość 236 m3/dobę),
  • miasto Mielec - ok. 31% łącznej ilości ścieków miejskich i przemysłowych z terenu miasta odprowadzanych do Wisłoki oczyszczane jest na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni (przepustowość 2424 m3/dobę); pozostałe ścieki w ilości 5456 m3/dobę to ścieki nie oczyszczone.

         Z uwagi na swe znaczenie gospodarcze i przyrodnicze Wisłoka jest stałym obiektem badań prowadzonych w ramach monitoringu środowiska. Rzeka kontrolowana jest na całej długości, od źródeł do ujścia do Wisły, w 11 przekrojach pomiarowo - kontrolnych, z których 8 należy do sieci krajowej monitoringu rzek. Równocześnie badany jest stan czystości wód głównych dopływów: lewobrzeżnej Ropy i prawobrzeżnych: Jasiołki, Wielopolki i Tuszymki, które wraz z punktowymi źródłami zanieczyszczeń kształtują jakość wód Wisłoki.

         Stan czystości wód Wisłoki zmieniał się wraz ze wzrostem zagospodarowania, zurbanizowania i uprzemysłowienia zlewni.

         W ocenie ogólnej w 2001 roku, uwzględniającej wskaźniki fizykochemiczne, hydrobiologiczne oraz stan sanitarny, wody Wisłoki sklasyfikowano następująco:
  • brak odcinków rzek zaliczanych do I klasy,
  • II klasa - 56,5 km, tj. 34,5 % długości,
  • III klasa - 43,3 km, tj. 26,5 % długości,
  • wody pozaklasowe - 63,8 km, tj. 39,0% długości rzeki.

         Wyniki oceny jakości wód Wisłoki na długości w trzech podstawowych grupach wskaźnikowych oraz w klasyfikacji ogólnej przedstawiono w tabeli nr 23.

         Poziom zanieczyszczenia Wisłoki substancjami organicznymi był niewielki. W górnym biegu wody odpowiadały w tym zakresie wskaźników I klasie czystości. Poniżej Dębicy ilość niesionych przez rzekę substancji organicznych wzrosła do poziomu II klasy i taki stan zanieczyszczenia utrzymywał się do ujścia do Wisły.
         O wyniku oceny wód Wisłoki pod względem fizykochemicznym zdecydowały koncentracje związków biogennych. Odcinek rzeki do Jasła oceniono jako bardzo czysty, stężenia związków azotu i fosforu spełniały wymagania I klasy. Na odcinku jasielskim wzrost stężenia azotu azotynowego spowodował zmianę w klasyfikacji z I klasy na II i III klasę. Azot azotynowy na poziomie III klasy utrzymywał się w Wisłoce do Mielca. W dalszym biegu, do ujścia, koncentracja tego wskaźnika zmniejszyła się i nie przekroczyła normy II klasy. Wraz ze wzrostem stężeń azotu azotynowego obserwowano zwiększenie poziomu zanieczyszczenia wód Wisłoki związkami fosforu, przy czym nie przekroczyły one wartości dopuszczalnych określonych dla II klasy czystości.
         Na wyniku klasyfikacji wód Wisłoki w grupie wskaźników fizykochemicznych jedynie w trzech przekrojach: powyżej i poniżej Mielca oraz w przekroju ujściowym zaważyły obok biogenów także stężenia substancji organicznych. W pozostałych przekrojach, począwszy od Jasła, wskaźnikiem decydującym był azot azotynowy.
         Z uwagi na to, że Wisłoka jest odbiornikiem ścieków pochodzących z przetwórstwa ropy naftowej oraz z przemysłu chemicznego w grupie wskaźników charakteryzujących zanieczyszczenia specyficzne, obok metali ciężkich i detergentów, uwzględniono fenole lotne oraz formaldehyd.

Zmiany klasyfikacji wód rzeki Wisłoki w latach 1999-2001

Wykres nr 32: Zmiany klasyfikacji wód rzeki Wisłoki w latach 1999-2001



         Badania wykazały, że poziom zanieczyszczenia wód Wisłoki metalami ciężkimi, detergentami oraz formaldehydem nie przekroczył norm I klasy czystości. Stężenie fenoli w granicach II klasy czystości wystąpiło jedynie w przekroju kontrolnym w Przeczycy oraz na krótkim odcinku rzeki poniżej Dębicy. W pozostałym biegu rzeki nie stwierdzono zanieczyszczenia wód Wisłoki fenolami.
         Pod względem sanitarnym w górnym, źródłowym biegu Wisłoka prowadziła wody czyste, odpowiadające II klasie. Dopływ ścieków komunalnych i przemysłowych wpłynął na zwiększenie zanieczyszczenia bakteriologicznego. W Jaśle, na krótkim odcinku, wody Wisłoki nie odpowiadały normom, natomiast dalej, do Dębicy spełniały wymagania III klasy czystości. Dolny bieg rzeki, do ujścia, to wody o złym stanie sanitarnym, nie odpowiadające wymaganym normom.
         Wraz z biegiem rzeki, analogicznie jak w przypadku wskaźników fizykochemicznych i bakteriologicznych, odnotowano pogorszenie jakości wody w Wisłoce pod względem hydrobiologicznym. Na długim odcinku rzeki, do Dębicy indeks saprobowości sestonu odpowiadał strefie betamezosaprobowej (II klasa). Na pozostałym kontrolowanym odcinku zmieniał się, był charakterystyczny dla strefy alfa- i betamezosaprobowej. Zawartość chlorofilu "a" w górnym i środkowym biegu rzeki, do Mielca, kształtowała się w granicach I klasy, a w dalszym biegu, do ujścia, odnotowano wzrost stężenia do poziomu II klasy.
         Porównując wyniki badań wód Wisłoki uzyskane w 2001 roku w poszczególnych przekrojach kontrolnych z wynikami z roku poprzedniego stwierdzono korzystne zmiany:
  • zmniejszenie zanieczyszczenia wód substancjami organicznymi i zmianę klasy w przekrojach poniżej Pilzna (zmiana z II na I klasę) oraz powyżej Mielca (zmiana z III na II klasę),
  • zmniejszenie zanieczyszczenia wód azotem azotynowym i zmianę klasy w przekroju ujściowym do Wisły (zmiana z III na II),
  • zmniejszenie koncentracji chlorofilu "a" z poziomu non do II klasy w przekrojach: powyżej i poniżej Mielca oraz na ujściu do Wisły.


Tabela nr 23: Ocena jakości wód rzeki Wisłoki i jej dopływów w przekrojach pomiarowo-kontrolnych w 2001 roku

Wykres nr 33: Stężenia charakterystyczne wybranych wskaźników zanieczyszczenia wód rzeki Wisłoki
w latach 1999-2001



Ropa

Ropa bierze początek w Beskidzie Niskim w pobliżu granicy Polski i Słowacji. Rzeka, o całkowitej długości 78,7 km, uchodzi do Wisłoki w Jaśle, w 105,0 km jej lewego brzegu. Na obszarze województwa podkarpackiego znajduje się odcinek Ropy o długości około 16 km. Zlewnia rzeki na tym terenie ma charakter rolniczy z niewielkim udziałem lasów, Ropa płynie w szerokiej dolinie z licznymi, dość gęsto rozmieszczonymi wsiami i przysiółkami. Na terenie województwa małopolskiego w zlewni Ropy prowadzona jest eksploatacja złóż ropy naftowej (rejon Biecza i Krygu) oraz przetwórstwo ropy naftowej (Gorlice).
         Na jakość wód Ropy w dolnym jej biegu wpływ mają:
  • zanieczyszczenia dopływające z województwa małopolskiego (ścieki komunalne i przemysłowe z Gorlic, ścieki komunalne z Biecza),
  • ścieki z miejscowości Skołyszyn, powiat jasielski - oczyszczone na mechaniczno-biologicznej oczyszczalni (przepustowość 96 m3/dobę).

         Jakość wód Ropy badana jest w dwóch przekrojach kontrolnych położonych: w pobliżu granicy administracyjnej między województwem małopolskim i podkarpackim, w okolicy miejscowości Grudna Kępska oraz na odcinku ujściowym w Jaśle. Stan czystości wód Ropy nie zmienił się w odniesieniu do roku poprzedniego. Badania w 2001 roku wykazały, że w ocenie ogólnej cały kontrolowany dolny bieg Ropy nie odpowiadał obowiązującym normom jakości wód ze względu na zły stan sanitarny.
         Rzeka wprowadzała na obszar województwa podkarpackiego wody o podwyższonej koncentracji związków biogennych. Stężenie azotu azotynowego na całym podkarpackim odcinku rzeki, do ujścia, odpowiadało normom III klasy, natomiast stężenia fosforu ogólnego i fosforanów spełniały wymagania II klasy. W granicach II klasy utrzymywało się także stężenie fenoli. Poziom zanieczyszczenia wód Ropy substancjami organicznymi nie przekroczył norm I klasy czystości.
         Indeks saprobowości sestonu w obu przekrojach kontrolnych wskazywał na strefę betamezosaprobową (II klasa), a koncentracje chlorofilu "a" utrzymywały się w granicach I klasy czystości.


Jasiołka

         Jasiołka bierze swój początek w Beskidzie Niskim, jest prawobrzeżnym dopływem Wisłoki, do której uchodzi w Jaśle, w 104,0 km jej biegu. Całkowita długość badanej rzeki, od źródeł do ujścia, wynosi 75,9 km. W gór-nym biegu Jasiołka zbiera wody z zalesionych obszarów górskich stanowiących Jaśliski Park Krajobrazowy. Dalej przepływa przez tereny o charakterze rolniczym i rolniczo - przemysłowym z niewielką ilością lasów. Większe miejscowości w zlewni Jasiołki to: Dukla, Jedlicze i Jasło.
         Wody Jasiołki ujmowane są do celów komunalnych (Krosno, Jedlicze) oraz przemysłowych.
         Głównymi źródłami zanieczyszczenia Jasiołki są:
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Dukli, powiat krośnieński (prze-pustowość 485 m3/dobę),
  • mechaniczno-chemiczna oczyszczalnia ścieków RAF-EKOLOGII Sp. z o.o. w Jedliczu, powiat krośnieński, (przepustowość 9120 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Jedliczu, powiat krośnieński (przepustowość 1000 m3/dobę),
  • chemiczna oczyszczalnia ścieków CHROM STYL S.A. w Jaśle, powiat jasielski (przepustowość 288 m3/dobę).
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Warzycach, powiat jasielski (przepustowość 179 m3/dobę).

         Jakość wód Jasiołki badana jest w przekroju położonym poniżej Jedlicza oraz w Jaśle, na odcinku ujściowym do Wisłoki.
         Badania przeprowadzone w 2001 roku nie wykazują istotnych zmian jakości wód tej rzeki. W kontrolowanym dolnym biegu Jasiołkę charakteryzuje małe obciążenie substancjami organicznymi, o czym świadczą wartości wskaźników tlenowych spełniające wymagania I klasy czystości. Wskaźnikami decydującymi o wyniku klasyfikacji pod względem fizykochemicznym są związki biogenne: azot azoty-nowy i fosfor ogólny. Stężenia tych parametrów odpowiadają normom ustalonym dla II klasy. Koncentracje zanieczyszczeń specyficznych, takich jak: fenole i metale ciężkie nie przekroczyły wartości dopuszczalnych dla I klasy czystości.
         Stan sanitarny wód w ustalonych przekrojach kontrolnych nie zmienia się od trzech lat. W 2001 roku Jasiołka poniżej Jedlicza prowadziła wody odpowiadające III klasie czystości, natomiast na ujściu w Jaśle wody pozaklasowe.
         Stężenia chlorofilu "a" na całym odcinku rzeki objętym badaniami utrzymywały się na poziomie klasy I, natomiast indeks saprobowości sestonu wskazywał na II klasę czystości.
         Prowadzone w latach 1995-2001 badania Jasiołki w dolnym jej biegu, w szczególności na terenie Jasła wskazują, że po okresie szybkiego zmniejszenia obciążenia jej wód związkami organicznymi i biogennymi oraz poprawie wskaźników hydrobiologicznych w latach 1995-1997 w wyniku uruchomienia oczyszczalni ścieków w Jaśle, nastąpiła pewna stabilizacja stanu zanieczyszczenia.

Wielopolka

         Źródła Wielopolki znajdują się na Pogórzu Strzyżowskim. Rzeka jest prawobrzeżnym dopływem Wisłoki, uchodzi do niej w km 44,5. Długość wynosi 53,7 km. Wielopolka przepływa przez tereny rolnicze i przemysłowo-rolnicze. W okolicy Ropczyc rzeka opuszcza Pogórze Strzyżowskie i wpływa do Kotliny Sandomierskiej. Na odcinku ujściowym ma charakter meandrujący, płynie szeroką doliną.

         W zlewni Wielopolki znajdują się następujące ważniejsze obiekty będące źródłem zanieczyszczenia jej wód:
  • ścieki przemysłowe z Zakładów Tworzyw Sztucznych "ERG" Sp. Akcyjna w m. Pust-ków oczyszczane na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni Zakładu Energetycznego i Ochrony Środowiska ENERGOEKO Sp. z o.o. w m. Pustków, powiat dębicki,
  • ścieki z terenu m. Pustków oczyszczone na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni Zakładu Energetycznego i Ochrony Środowiska ENERGOEKO Sp. z o.o. w m. Pustków, powiat dębicki, (przepustowość 3100 m3/dobę),
  • miasto Ropczyce - ścieki miejsko-przemysłowe oczyszczane na mechaniczno- biologicznej oczyszczalni.

         Badania wód Wielopolki wykonano w przekroju kontrolnym położonym na ujściu do Wisłoki, w rejonie miejscowości Brzeźnica.
         W 2001 roku, analogicznie jak w roku ubiegłym, Wielopolka wprowadzała do Wisłoki wody niskiej jakości, nie odpowiadające obowiązującym normom. O takiej ocenie ogólnej zadecydował zły stan sanitarny oraz wysokie stężenie azotu azotynowego. Stężenia pozostałych związków biogennych utrzymywały się w granicach III klasy (fosfor ogólny) i II klasy (fosforany). Wody Wielopolki cechowała także podwyższona zawartość związków organicznych, na poziomie III klasy. Oznaczany w wodach tej rzeki formaldehyd występował w niskich stężeniach, poniżej normy ustalonej dla I klasy czystości.
         Pod względem hydrobiologicznym stwierdzono III klasę czystości ze względu na indeks saprobowości sestonu, zaś stężenie chlorofilu "a" spełniało wymagania I klasy.


Tuszymka

         Rzeka jest prawostronnym dopływem Wisłoki, wpada do niej w km 38,2. Całkowita długość wynosi 32,3 km. Tuszymka bierze początek w okolicy miejscowości Bukowiec na Płaskowyżu Kolbuszowskim. W górnej części zlewni znajdują się duże obszary leśne.
         Głównym źródłem zanieczyszczenia wód omawianej rzeki są ścieki z Zakładów Tworzyw Sztucznych "ERG" w Pustkowie, w powiecie dębickim.
         Jakość wód Tuszymki badana jest w przekroju ujściowym do Wisłoki.
         Wyniki badań wykonanych w 2001 roku wskazują na poprawę jakości wód Tuszymki we wszystkich ocenianych grupach wskaźników zanieczyszczenia. W ocenie ogólnej rzeka prowadziła wody odpowiadające III klasie czystości ze względu na zawartość zanieczyszczeń organicznych wyrażonych wskaźnikiem ChZT-Mn oraz stan sanitarny.
         W stosunku do roku poprzedniego zmniejszeniu uległo obciążenie związkami organicznymi oraz poprawił się stan sanitarny wód tej rzeki (zmiana z non na III klasę), korzystniejsze były także wskaźniki hydrobiologiczne (zmiana z III na II klasę). W zakresie związków biogennych stwierdzono spadek stężenia azotu azotynowego, natomiast stęże-nia związków fosforu utrzymywały się na poziomie II klasy czystości.



ZLEWNIA RZEKI SAN

San


         San jest jedną z największych i najbardziej zasobnych w wodę rzek karpackich, o dużym znaczeniu gospodarczym dla województwa podkarpackiego. Uchodzi do Wisły w km 279,7 jej prawego brzegu poniżej Sandomierza. Rzeka wypływa w Bieszczadach Zachodnich w rejonie przełęczy Użockiej, na wysokości ok. 900 m npm, na terenie Ukrainy. Długość Sanu wynosi 443,4 km, a powierzchnia jego zlewni 16861,3 km2, z czego 14390 km2 znajduje się w granicach Polski. San jest główną rzeką Bieszczadów oraz Pogórza Dynowskiego i Przemyskiego. Górny bieg rzeki ma charakter potoku górskiego, na odcinku ok. 55 km stanowi granicę państwową między Polską i Ukrainą. Żródłowa część zlewni to górzyste tereny leśne, praktycznie niezamieszkałe lub z nieliczną zabudową, o charakterze turystyczno - wypoczynkowym. W wąskiej dolinie Sanu i Solinki położone są dwa zbiorniki zaporowe: Solina i Myczkowce. Na brzegu zbiornika Solina znajduje się uzdrowisko Polańczyk. Istniejąca baza turystyczna w tej części zlewni Sanu, obok nielicznych punktowych zrzutów ścieków komunalnych, stanowi potencjalne zagrożenie dla jakości wód.
         Górny San wraz z dopływami zbiera wody z terenów objętych ochroną prawną ze względu na duże walory przyrodnicze i krajobrazowe. Są to: Bieszczadzki Park Narodowy, Ciśniańsko-Wetliński Park Krajobrazowy, Park Krajobrazowy Doliny Sanu, Park Krajobrazowy Gór Słonnych i Park Krajobrazowy Pogórza Przemyskiego.
         Z biegiem rzeki zmienia się charakter zlewni na rolniczy i rolniczo-przemysłowy. Większe tereny zurbanizowane to: Lesko, Zagórz, Sanok, Dynów i Przemyśl. Wśród głównych dopływów Sanu w górnym jego biegu znajdują się: Hoczewka, Osława, Stupnica i Wiar. Poniżej Przemyśla San opuszcza obszar pogórski i wpływa do Kotliny Sandomierskiej. Dno doliny rzeki jest bardziej podmokłe, występuje gęsta sieć starorzeczy i rowów melioracyjnych. Zwiększa się stopień przekształcenia środowiska przyrodniczego w zlewni ze względu na wzrost zurbanizowania i uprzemy-słowienia terenu. Do większych ośrodków miejskich w środkowym biegu Sanu należą: Radymno, Jarosław, Leżajsk, a z głównych dopływów na tym odcinku wymienić należy: Wisznię, Szkło, Lubaczówkę, Wisłok i Trze-bośnicę.
         W dolnym biegu, do ujścia do Wisły, San płynie doliną szerokości 200-700 m, na znacznej długości jest obwałowany. Występują tutaj duże kompleksy leśne (Puszcza Sando-mierska, Park Krajobrazowy Lasy Janowskie), a większe dopływy to: Tanew i Bukowa. W tej części zlewni zlokalizowane są m.innymi miejscowości: Rudnik nad Sanem, Nisko, Stalowa Wola.
         Zasoby wodne Sanu wykorzystywane są do celów komunalnych (Sanok, Przemyśl, Jarosław) oraz przemysłowych. Rzeka jest także bezpośrednio i poprzez swe dopływy odbiornikiem ścieków komunalnych i przemysłowych.

         Do najważniejszych źródeł zanieczyszczenia wód San należą:
  • rozproszone źródła ścieków bytowo-gospodarczych w górnej, źródłowej części zlewni,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Solinie, powiat leski (przepustowość 300 m3/dobę),
  • miasto Lesko - nie oczyszczone ścieki komunalne z terenu miasta wprowadzane są do Sanu w ilości 820 m3/dobę; aktualnie trwa budowa oczyszczalni ścieków z podwyższonym stopniem usuwania biogenów o przepustowości 2282 m3/dobę,
  • ścieki przemysłowe z Sanockich Zakładów Przemysłu Gumowego "Stomil-Sanok" S.A. w Sanoku,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w Sanoku (przepustowość 310 m3/dobę),
  • miasto Sanok - ścieki oczyszczane są na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni z podwyższonym stopniem usuwania biogenów w Sanoku (przepustowość 17105 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Dynowie, powiat rzeszowski (przepustowość 930 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w m. Bachórz, powiat rzeszowski (przepustowość 200 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Krzywczy, powiat przemyski (przepustowość 101 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Krasiczynie, powiat przemyski (przepustowość 130 m3/dobę),
  • miasto Przemyśl - ścieki oczyszczane są na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni ścieków z podwyższonym stopniem usuwania związków biogennych o przepustowości 21393 m3/dobę i wprowadzane do rzeki Wiar na odcinku ujściowym do Sanu,
  • biologiczna oczyszczalnia ścieków w m. Hurko (powiat przemyski), należąca do PKP Zakładu Nieruchomości w Krakowie Sekcji Nieruchomości w Przemyślu (przepustowość 124 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Medyce, powiat przemyski (przepustowość 161 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków z podwyższonym stopniem usuwania biogenów w m. Święte, powiat jarosławski (przepustowość 135 m3/dobę), uruchomiona w 2001 roku,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Radymnie, powiat jarosławski (przepustowość 220 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków z podwyższonym stopniem usuwania biogenów w Tuczempach, powiat jarosławski (przepustowość 450 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków z podwyższonym stopniem usuwania biogenów w Kostkowie, powiat jarosławski (przepustowość 450 m3/dobę),
  • miasto Jarosław - ścieki oczyszczane są na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni z podwyższonym stopniem usuwania biogenów w Jarosławiu (przepustowość 14055 m3/dobę), ok. 5% łącznej ilości ścieków skierowanych z terenu miasta i okolicznych miejscowości wprowadzane jest do wód bez oczyszczania,
  • miasto Leżajsk - ścieki oczyszczane są na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni w Leżajsku (przepustowość 1500 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Nowej Sarzynie, powiat leżajski (przepustowość 10000 m3/dobę) - do oczyszczalni skierowane są ścieki komunalne z terenu miasta i gminy Nowa Sarzyna oraz ścieki sanitarne i przemysłowe z Zakładów Chemicznych "Organika-Sarzyna" w Nowej Sarzynie,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków z podwyższonym stopniem usuwania biogenów w Rudniku nad Sanem, powiat niżański (przepustowość 367 m3/dobę) - ścieki odprowadzane do rzeki Rudnia, dopływu Sanu,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków z podwyższonym stopniem usuwania biogenów w m. Jeżowe, powiat niżański (przepustowość 209 m3/dobę) - ścieki odprowadzane są do zlewni rzeki Rudnia, dopływu Sanu,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków z podwyższonym stopniem usuwania biogenów w Ulanowie, powiat niżański (przepustowość 288 m3/dobę),
  • miasto Nisko - ścieki oczyszczane są na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni z podwyższonym stopniem usuwania biogenów w Nisku (przepustowość 4166 m3/dobę),
  • wody pochłodnicze z Elektrowni "Stalowa Wola" S.A. w Stalowej Woli,
  • ścieki z terenu spółek i oddziałów Grupy Kapitałowej Huty "Stalowa Wola" S.A. w Stalowej Woli,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Stalowej Woli, (przepustowość 14443 m3/dobę).

         Ze względu na swą rangę gospodarczą i przyrodniczą San objęty jest systematycznymi badaniami w ramach monitoringu środowiska. Rzeka kontrolowana jest na całej długości, od źródeł do ujścia do Wisły, w 20 przekrojach pomiarowo - kontrolnych, z których 12 należy do sieci krajowej monitoringu rzek. Równocześnie badany jest stan czystości wód głównych dopływów Sanu: Osławy, Wiaru, Wiszni, Szkła Lubaczówki, Wisłoka, Trzebośnicy i Tanwi, które wraz z punktowymi źródłami zanieczyszczeń kształtują jakość wód tej rzeki.

Pobór próbek na rzece
Pobór próbek na rzece


         Jakość wód rzek kontrolowanych w ramach monitoringu granicznego, tj. Wiaru, Wiszni i Szkła przedstawiono w rozdziale 3.5.

         Badania wykonane w 2001 roku wykazały, że stan czystości wód z biegiem Sanu ulegał niekorzystnym zmianom, będącym odzwierciedleniem wpływu źródeł zanieczyszczeń oraz cieków dopływających.
         W ocenie ogólnej w 2001 roku, uwzględniającej wskaźniki fizykochemiczne, hydrobiologiczne oraz stan sanitarny, wody Sanu sklasyfikowano następująco:
  • brak odcinków rzek zaliczanych do I klasy,
  • II klasa - 141,1 km, tj. 31,8% długości,
  • III klasa - 189,1 km, tj. 42,6% długości,
  • wody pozaklasowe - 113,2 km, tj.25,6% długości rzeki.

         Wyniki oceny jakości wód Sanu na długości w trzech podstawowych grupach wskaźnikowych oraz w klasyfikacji ogólnej przedstawiono w tabeli nr 24.

Zmiany klasyfikacji wód rzeki San w latach 1999-2001
Wykres nr 34: Zmiany klasyfikacji wód rzeki San w latach 1999-2001



         Na podstawie wyników oceny ogólnej San można podzielić na trzy odcinki. Górny San, tj. odcinek źródłowy rzeki, do Leska, zakwalifikowano do II klasy. Następny odcinek Sanu, od Leska do ujścia rzeki Wisłok oceniono jako spełniający wymagania III klasy, z wyjątkiem fragmentów rzeki poniżej Sanoka i poniżej Przemyśla, gdzie stwierdzono wody pozaklasowe. O wyniku klasyfikacji na tych obu odcinkach Sanu decydował głównie stan sanitarny, a w przekrojach powyżej Jarosławia i powyżej ujścia Wisłoka także wskaźniki fizykochemiczne.
         W dalszym biegu, do ujścia, San prowadził wody nie odpowiadające obowiązującym normom, z wyjątkiem krótkiego odcinka rzeki poniżej Nowej Sarzyny, który zaliczono do III klasy. O ocenie ogólnej przesądził głównie zły stan sanitarny wód, a na odcinku ujściowym także wysokie stężenie chlorofilu "a".
         Wody górnego odcinka Sanu charakteryzowały niewielkie ilości materii organicznej, nie przekraczające norm określonych dla I klasy. Poniżej Sanoka zasobność w substancje organiczne, wyrażona wartością BZT5, zwiększyła się do poziomu II klasy. W dalszym biegu, do ujścia, zawartość zanieczyszczeń organicznych utrzymywała się w przedziale II klasy z niewielkimi wzrostami do poziomu III klasy powyżej Jarosławia i w rejonie ujścia Wisłoka. Od ujścia rzeki Wisłok do Sanu normy I klasy przekraczały także wartości ChZT-Mn, wskaźnika ogólnego zanieczyszczenia substancjami organicznymi trudniej ulegającymi biodegradacji.
         Górny odcinek Sanu to także wody o niskich stężeniach związków azotu i fosforu, w granicach norm I klasy. Wzrost koncentracji azotu azotynowego oraz związków fosforu do poziomu II klasy i na krótkich odcinkach III klasy, świadczący o niekorzystnym wpływie zanieczyszczeń antropogenicznych, nastąpił w rejonie Sanoka i utrzymywał się praktycznie do ujścia rzeki Wisłok. W dolnym biegu Sanu zawartość związków biogennych, głównie fosforu ogólnego, kształtowała się na poziomie III klasy i wody o takim obciążeniu biogenami rzeka wprowadzała do Wisły.
         Zawartość w wodach Sanu metali ciężkich oraz formaldehydu były nieznaczne, nie przekroczyły norm ustalonych dla I klasy czystości. Stężenie fenoli jedynie w przekrojach: powyżej ujścia rzeki Wisłok oraz powyżej Nowej Sarzyny osiągnęły wartości w granicach II klasy, w pozostałych przekrojach mieściły się w I klasie czystości.
         Najkorzystniejszy stan sanitarny wód, nie przekraczający wymagań II klasy czystości, stwierdzono w górnym biegu Sanu, na odcinku do Leska. Kolejny charakteryzowany odcinek rzeki, do ujścia rzeki Wisłok, wyróżniał wzrost zanieczyszczenia bakteriologicznego do poziomu III klasy oraz fragmentarycznie, poniżej Sanoka i Przemyśla, poza klasę. W pozostałym biegu San prowadził wody pod względem sanitarnym nie odpowiadające normom, z krótkim odcinkiem poniżej Nowej Sarzyny spełniającym wymagania III klasy.
         Indeks saprobowości sestonu, jeden ze wskaźników oceny hydrobiologicznej, na przeważającej długości Sanu wskazywał na strefę betamezosaprobową (II klasa czystości). Bardzo dobrą jakością wód, w granicach I klasy, wyróżniał się źródłowy odcinek Sanu, na dopływie do zbiornika Solina. Niekorzystne warunki hydrobiologiczne określono w rejonie ujścia rzeki Wisłok (III klasa) oraz poniżej Przemyśla (poza normą).
         W większości przekrojów kontrolnych zmierzone w wodzie Sanu koncentracje chlorofilu "a" kształtowały się w granicach norm I klasy czystości. Wzrost zasobności, w przedziale II klasy, stwierdzono w rejonie ujścia rzeki Wisłok i w okolicy Niska. Ujściowy odcinek Sanu charakteryzował ponadnormatywny wzrost stężenia tego wskaźnika.

         Analizując wyniki badań wód Sanu uzyskane w 2001 roku w poszczególnych przekrojach kontrolnych w odniesieniu do roku poprzedniego odnotowano m.in.:
  • zmniejszenie zanieczyszczenia wód substancjami organicznymi i zmianę klasy w przekrojach: powyżej Niska i Brandwica (zmiana z III na II klasę),
  • zwiększenie zanieczyszczenia wód substancjami organicznymi i zmianę klasy w przekrojach: powyżej Jarosławia (zmiana z II na III klasę) i poniżej Nowej Sarzyny (zmiana z I na II klasę),
  • zmniejszenie zanieczyszczenia wód związkami biogennymi i zmianę klasy w przekrojach: poniżej Leska (zmiana z III na I klasę), powyżej Przemyśla (zmiana z II na I klasę), poniżej Przemyśla (zmiana z III na II klasę)
  • zwiększenie zanieczyszczenia wód związkami biogennymi i zmianę klasy w przekrojach: powyżej ujścia Wisłoka, powyżej i poniżej Nowej Sarzyny oraz Brandwica (zmiana z II na III klasę),
  • poprawę stanu sanitarnego i zmianę klasy czystości w przekrojach: powyżej Leska (zmiana z III na II klasę), powyżej ujścia Wisłoka i poniżej Nowej Sarzyny (zmiana z non na III klasę),
  • zmniejszenie koncentracji chlorofilu "a" z poziomu poza klasą do przedziału I lub II klasy w przekrojach położonych w dolnym biegu Sanu, począwszy od ujścia Wisłoka i z wyjątkiem przekroju ujściowego.


Tabela nr 24: Ocena jakości wód rzeki San i jej dopływów w przekrojach pomiarowo-kontrolnych w 2001 roku

Wykres nr 35: Stężenia charakterystyczne wybranych wskaźników zanieczyszczenia wód rzeki San
w latach 1999-2001




Osława


         Osława wypływa w Bieszczadach, na wysokości ok. 990 m npm, przy granicy ze Słowacją. Rzeka o całkowitej długości 64,8 km uchodzi do Sanu w 285,3 km jego lewego brzegu. Dolina Osławy stanowi granicę między Beskidem Niskim i Bieszczadami Zachodnimi. Zlewnia ma charakter górzysty, z dużym udziałem lasów. Rzeka płynie przez tereny o charakterze rolniczo - turystycznym z silnie rozwiniętą gospodarką leśną. Brak jest tutaj dużych skoncentrowanych źródeł zanieczyszczeń pochodzenia przemysłowego. Do większych miejscowości w zlewni Osławy należą: Komańcza, Rzepedź oraz Zagórz.

         Na stan czystości wód Osławy znaczący wpływ mają ścieki odprowadzane bezpośrednio lub poprzez dopływy z następujących obiektów:
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Łupkowie, powiat sanocki (przepustowość 120 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Komańczy, powiat sanocki (przepustowość 182 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Rzepedzi, powiat sanocki (przepustowość 140 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w m. Szczawne, powiat sanocki (przepustowość 107 m3/dobę),

         Jakość wód Osławy kontrolowana jest na odcinku ujściowym do Sanu. Badania wykazały, że w ocenie ogólnej rzeka prowadziła wody odpowiadające III klasie czystości ze względu na stan sanitarny.
         W grupie wskaźników fizykochemicznych o II klasie decydowało stężenie azotu azotynowego. Pozostałe wskaźniki zanieczyszczenia spełniały wymagania I klasy czystości.
         Pod względem hydrobiologicznym wo-dy Osławy zaliczono do II klasy.
         Poprzednie badania Osławy wykonano w 1998 roku. Porównując uzyskane wyniki z wynikami z tego okresu stwierdza się zwiększenie zasobności wód rzeki w azot azotynowy z przedziału I klasy do II klasy oraz poprawę stanu sanitarnego z non do poziomu III klasy.


Lubaczówka

         Lubaczówka wypływa u podnóża Roztocza na terenie Ukrainy, jest jednym z większych prawobrzeżnych dopływów Sanu, uchodzi do niego w km 105,4. W górnym biegu zwana jest Zawadówką. Całkowita długość rzeki wynosi 88,2 km, z czego górny odcinek o długości około 26 km znajduje się na terenie Ukrainy.
         Znaczna część zlewni położona jest w obrębie Płaskowyżu Tarnogrodzkiego. Dolina Lubaczówki jest podmokła, w wielu miejscach zabagniona, liczne są starorzecza i rowy melioracyjne. Zlewnia rzeki ma charakter rolniczy ze znacznym udziałem lasów.
         Najważniejsze miejscowości to miasto Lubaczów i Oleszyce. Jednym z większych dopływów Lubaczówki jest ciek Smolinka (Sołotwa), który również objęta jest badaniami w ramach monitoringu rzek.
         Głównym źródłem zanieczyszczenia wód Lubaczówki są ścieki z terenu Lubaczowa oczyszczane na mechaniczno-biologicznej oczyszczalni z podwyższonym stopniem usuwania związków biogennych o przepustowości 1778 m3/dobę. Potencjalnym zagrożeniem dla wód Lubaczówki są zanieczyszczenia związkami siarki z terenu Ukrainy.
         Jakość wód Lubaczówki kontrolowana jest na odcinku od granicy z Ukrainą do ujścia do Sanu w trzech przekrojach: przy granicy w m. Budomierz, poniżej Lubaczowa oraz przy ujściu do Sanu.
         Lubaczówka wprowadza na teren Polski wody odpowiadające wymaganiom II klasy czystości pod względem fizykochemicznym i hydrobiologicznym oraz w III klasie czystości ze względu na stan sanitarny. W zakresie wskaźników fizykochemicznych o wyniku oceny zdecydowała zawartość substancji organicznych łatwo ulegających biodegradacji, wyrażona przez BZT5 oraz koncentracja fosforu ogólnego. Pozostałe wskaźniki nie przekroczyły wartości granicznych dla I klasy.
         Poniżej Lubaczowa zaznaczył się niekorzystny wpływ miasta i ścieków z jego terenu wprowadzanych do rzeki. W wodach Lubaczówki w tym rejonie stwierdzono wzrost stężeń wskaźników BZT5 i ChZT-Mn oraz zmniejszenie natlenienia, co świadczy o zwiększonym dopływie substancji organicznych, jednak II klasa czystości nie została przekroczona. Odnotowano natomiast wzrost do poziomu III klasy stężenia azotu azotynowego i ten wskaźnik zdecydował o wyniku klasyfikacji rzeki pod względem fizykochemicznym. Zwiększyło się również obciążenie wód Lubaczówki związkami fosforu oraz uległ pogorszeniu, do poziomu pozaklasowego, ich stan sanitarny.
         W dolnym biegu rzeki poprawiło się natlenienie rzeki, jednak zanieczyszczenie wód substancjami organicznymi utrzymywało się dalej w granicach II klasy. Spośród związków biogennych jedynie stężenie fosforu ogólnego odpowiadało normie II klasy.
         Lubaczówka wprowadzała do Sanu wody odpowiadające II klasie pod względem fizykochemicznym i hydrobiologicznym oraz III klasie pod względem sanitarnym.
         Stężenie chlorofilu "a" w przekroju przy granicy z Ukrainą oraz na odcinku ujściowym spełniało wymagania II klasy, natomiast poniżej Lubaczowa odpowiadało I klasie czystości.


Smolinka (Sołotwa)

         Sołotwa jest prawobrzeżnym dopływem Lubaczówki o długości 34,2 km, uchodzącym do niej w km 51,0 w rejonie Lubaczowa. Wypływa na terenie Ukrainy. W górnym biegu, do ujścia Świdnicy, rzeka nosi nazwę Smolinka. Dolina rzeki jest podmokła, o zawikłanej sieci rzecznej. W północno-wschodniej części zlewni, na skraju Południoworoztoczańskiego Parku Krajobrazowego znajduje się uzdrowisko Horyniec Zdrój.
         Badania Smolinki prowadzone były ze względu na potencjalną możliwość jej zanieczyszczenia wodami z nieczynnej Kopalni Siarki "Basznia". Próbki wody pobierano w dwóch przekrojach kontrolnych: powyżej Kopalni, w miejscowości Huta Kryształowa, przy granicy z Ukrainą oraz poniżej Kopalni, w miejscowości Basznia Górna.
         Wody Smolinki wpływające na obszar Polski z terenu Ukrainy charakteryzowały się zawartością substancji organicznych oraz związków fosforu na poziomie II klasy czystości. Pod względem hydrobiologicznym zaliczono je także do II klasy. Stan sanitarny gór-nego biegu rzeki był gorszy niż w roku ubiegłym, stwierdzono III klasę czystości.
         W przekroju poniżej Kopalni "Basznia" klasyfikacja wód Smolinki nie zmieniła się, a stężenia wskaźników decydujących o jej wyniku nie uległy istotnym zmianom. Świadczy to o braku niekorzystnego oddziaływania Kopalni na jakość wód Smolinki, w związku z czym w 2002 roku zaprzestano badań tego cieku w ramach monitoringu środowiska.


Trzebośnica

         Źródła Trzebośnicy znajdują się na Płaskowyżu Kolbuszowskim. Rzeka jest lewobrzeżnym dopływem Sanu, uchodzi do niego w km 68,2. Długość wynosi 35,3 km. Rzeka w górnym i środkowym biegu przepływa przez tereny rolnicze, z niewielkimi kompleksami leśnymi. W dolnym biegu odwadnia obszary przemysłowo-rolnicze.
         Głównych źródłem zanieczyszczenia wód Trzebośnicy są ścieki z terenu Sokołowa Małopolskiego w powiecie rzeszowskim, oczyszczane na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni ścieków (przepustowość 550 m3/dobę).

         Jakość wód Trzebośnicy kontrolowana jest w 3 przekrojach kontrolnych położonych: poniżej Sokołowa Małopolskiego, powyżej Nowej Sarzyny oraz na odcinku ujściowym do Sanu.
         Analiza wyników uzyskanych w 2001 roku wskazuje, że w ocenie ogólnej kontrolowany odcinek rzeki nie odpowiada obowiązującym normom jakości ze względu na zły stan sanitarny wód.
         Pod względem fizykochemicznym najniekorzystniejsze wyniki oceny wód rzeki uzyskano w przekroju położonym poniżej Sokołowa Małopolskiego. Trzebośnica na tym odcinku niosła zwiększone ilości materii organicznej, co wpłynęło na spadek natlenienia wód do poziomu III klasy oraz podwyższenie wartości BZT5 i ChZT-Mn w granicach II klasy. Wysokie stężenia azotu azotynowego i fosforanów zdecydowały o zaliczeniu wód omawianej rzeki do pozaklasowych w grupie wskaźników fizykochemicznych.
         W kolejnych przekrojach, powyżej Sarzyny oraz na ujściu do Sanu, stwierdzono zmniejszenie obciążenia wód Trzebośnicy substancjami organicznymi i związkami fosforu do poziomu II klasy oraz spadek stężenia azotu azotynowego do poziomu III klasy.
         Pod względem hydrobiologicznym Trzebośnica prowadziła wody odpowiadające III klasie z uwagi na indeks saprobowości sestonu. Stężenie chlorofilu "a" jedynie w przekroju ujściowym odpowiadało II klasie, w pozostałych przekrojach spełniało wymagania I klasy czystości.
         W 2001 roku rzeka wprowadzała do Sanu wody o korzystniejszych fizykochemicznych parametrach jakości niż w roku ubiegłym. Zaliczono je pod względem fizykochemicznym i hydrobiologicznym do III klasy, natomiast pod względem sanitarnym do wód pozaklasowych.


Tanew

         Tanew wypływa na Roztoczu, jest największym prawostronnym dopływem Sanu, uchodzi do niego w km 45,8. Całkowita długość rzeki wynosi 113 km, a na obszarze województwa podkarpackiego znajduje się odcinek źródliskowy oraz niespełna 20 kilometrowy odcinek ujściowy. W pozostałym biegu Tanew przepływa przez tereny województwa lubelskiego.
         W górnym biegu rzeka odwadnia w znacznym stopniu zalesione obszary ochrony przyrodniczej, takie jak: Południoworoztoczański Park Krajobrazowy i Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej. W dolnym biegu przepływa przez tereny z rozproszoną zabudową, bez ośrodków miejskich. Brak jest przemysłowych źródeł zanieczyszczeń.
         Do bezpośrednich źródeł zanieczyszczenia wód Tanwi należą:
  • ścieki z Przedsiębiorstwa Ceramiki Budowlanej Sp. z o.o. w Harasiukach, powiat niżański,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków z podwyższonym stopniem usuwania biogenów w Harasiukach, powiat niżański (przepustowość 120 m3/dobę).

         Jakość wód rzeki Tanew kontrolowana jest w jej dolnym biegu, w dwóch przekrojach: w miejscowości Harasiuki powyżej zrzutu ścieków z oczyszczalni oraz na odcinku ujściowym do Sanu. Przekrój ujściowy należy do sieci krajowej monitoringu rzek.
         Wody Tanwi dopływające z terenu województwa lubelskiego charakteryzowała zawartość substancji organicznych, wyrażonych przez ChZT-Mn oraz stężenia fosforu ogólnego i fosforanów na poziomie II klasy. Wartości pozostałych wskaźników fizykochemicznych spełniały wymagania I klasy. Stan sanitarny odpowiadał III klasie czystości. W grupie wskaźników hydrobiologicznych o II klasie decydował indeks saprobowości sestonu, natomiast stężenie chlorofilu "a" nie przekroczyło normy I klasy.
         W przekroju ujściowym rzeki nie zaobserwowano istotnych zmian stężeń fizykochemicznych wskaźników zanieczyszczenia wód, nie uległa również zmianie ocena w tej grupie wskaźnikowej. Nie zmienił się także stan sanitarny wód. Pogorszyła się natomiast ocena pod względem hydrobiologicznym, ponieważ indeks saprobowości sestonu odpowiadał strefie alfamezosaprobowej (III klasa). Odnotowano wzrost koncentracji chlorofilu "a", ale w granicach I klasy czystości.
         Wyniki badań uzyskane w przekrojach kontrolnych w 2001 roku w odniesieniu do roku poprzedniego wskazują na zmniejszenie zasobności Tanwi głównie w materię organiczną, chlorofil "a" oraz na poprawę stanu sanitarnego w górnym biegu kontrolowanego odcinka rzeki.


ZLEWNIA RZEKI WISŁOK

Wisłok


         Wisłok jest rzeką o dużym znaczeniu gospodarczym dla województwa podkarpackiego. Źródła rzeki znajdują się w Beskidzie Niskim, na wysokości ok. 820 m npm, przy granicy ze Słowacją. Rzeka jest największym lewobrzeżnym dopływem Sanu, do którego uchodzi w km 90,5. Całkowita długość wynosi 204,9 km, a dorzecze obejmuje powierzchnię 3528,2 km2, co stanowi 6,9% obszaru dorzecza górnej Wisły. Główne dopływy Wisłoka to: Pielnica, Morwawa, Lubatówka, Stobnica, Strug, Czarna, Sawa, Mleczka.
         Odcinek górski rzeki od 172,8 km do 204,9 km o powierzchni zlewni 207 km2 zamknięty jest zaporą i zbiornikiem wodnym Besko. W Besku rzeka opuszcza górską część zlewni i wpływa w rozległy i płaski obszar Dołów Jasielsko-Sanockich, charakteryzujących się gęstą siecią rzeczną (strugi i rowy melioracyjne). W rejonie Krosna zaczyna się pogórski obszar zlewni, a w okolicy Rzeszowa Wisłok wpływa do pradoliny podkarpackiej, którą wyróżnia gęsta sieć wodna, rozległe obszary podmokłych łąk, pociętych siecią rowów melioracyjnych.
         W górnym biegu Wisłok przepływa przez zalesione górzyste tereny, w środkowym i dolnym biegu odwadnia obszary o charakterze przemysłowo-rolniczym. Stopień przekształcenia środowiska w zlewni jest bardzo zróżnicowany. W części południowej środowisko przyrodnicze jest mało zmienione, na pozostałym obszarze stopień przekształcenia można ocenić jako średni i znaczny.
         Główne miejscowości w zlewni to: Rzeszów, Krosno, Brzozów, Rymanów, Strzyżów, Łańcut, Przeworsk, Kańczuga.
         Doły Jasielsko-Sanockie i przyległe pogórza są najstarszym w Polsce rejonem wydobycia ropy naftowej. Występują tu także źródła mineralne, które przyczyniły się do rozwoju uzdrowisk w Iwoniczu Zdroju i Rymanowie Zdroju (powiat krośnieński).
         Duże zróżnicowanie pod względem krajobrazowym i cenne walory przyrodnicze powodują, że znaczna część obszaru zlewni objęta jest ochroną prawną. Obszar górnej zlewni przynależy do Wschodniobeskidzkiego Obszaru Chronionego Krajobrazu, a fragment obszaru źródłowego objęty jest ochroną w ramach Jaśliskiego Parku Krajobrazowego. W części środkowej rozciąga się Czarnorzecki Obszar Chronionego Krajobrazu z Czarnorzecko-Strzyżowskim Parkiem Krajobrazowym oraz Strzyżowsko-Sędziszowski Obszar Chronionego Krajobrazu, natomiast fragment terenów ujściowych to Zmysłowski Obszar Chronionego Krajobrazu.
         Wody Wisłoka ujmowane są do celów komunalnych. Z zasobów wodnych tej rzeki zaopatrywany jest Rzeszów i Krosno. Wisłok jest również odbiornikiem ścieków miejsko-przemysłowych oraz ścieków z terenów wiejskich wprowadzanych do jego wód bezpośrednio bądź poprzez cieki dopływające.

(35kB)



         Głównymi, bezpośrednimi źródłami zanieczyszczenia wód Wisłoka są:
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Besku, powiat sanocki (przepustowość 602 m3/dobę),
  • miasto Krosno - ścieki oczyszczane są na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni z podwyższonym stopniem usuwania biogenów w Krośnie (przepustowość 35400 m3/dobę) - oczyszczalnia przyjmuje ścieki komunalne z terenu Krosna, jak również ścieki z terenów sąsiednich gmin,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Trześniowie, powiat brzozowski (przepustowość 310 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków z podwyższonym stopniem usuwania biobenów w Ustrobnej, powiat krośnieński (przepustowość 195 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Wojaszówce, powiat krośnieński (przepustowość 120 m3/dobę),
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków we Frysztaku, powiat strzyżowski (przepustowość 250 m3/dobę),
  • miasto Strzyżów - ścieki oczyszczane na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni (przepustowość 2400 m3/dobę), część ścieków wprowadzana jest do wód bez oczyszczania,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Przedmieściu Czudeckim, powiat strzyżowski (przepustowość 360 m3/dobę),
  • miasto Rzeszów - ścieki oczyszczane są na mechaniczno-biologicznej oczyszczalni (przepustowość 62500 m3/dobę),
  • mechaniczno- biologiczna oczyszczalnia ścieków Rzeszowskiej Spółdzielni Mleczarskiej "RESMLECZ" w Trzebownisku, powiat rzeszowski (przepustowość 830 m3/dobę),
  • oczyszczone mechanicznie i chemicznie ścieki z Fabryki Śrub "Śrubex" w Łańcucie,
  • miasto Łańcut - ścieki oczyszczane na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni w m. Wola Dalsza, powiat łańcucki (przepustowość 7125 m3/dobę),
  • oczyszczone biologicznie ścieki z Cukrowni "Przeworsk" w Przeworsku.
Odbiornikami ścieków są także dopływy Wisłoka, do których wprowadzane są m. innymi:
  • ścieki z mechaniczno - biologicznej oczyszczalni w Iwoniczu Zdroju (przepustowość 2370 m3/dobę),
  • ścieki z mechaniczno - biologicznej oczyszczalni we Wzdowie, powiat brzozowski (przepustowość 620 m3/dobę),
  • ścieki z mechaniczno - biologicznej oczyszczalni w Zarszynie, powiat sanocki (przepustowość 250 m3/dobę),
  • ścieki z mechaniczno - biologicznej oczyszczalni w Wiśniowej, powiat strzyżowski (przepustowość 128 m3/dobę),
  • ścieki z mechaniczno - biologicznej oczyszczalni w Grodzisku Dolnym, powiat leżajski (przepustowość 512 m3/dobę),
  • ścieki z mechaniczno - biologicznej oczyszczalni w Błażowej, powiat rzeszowski (przepustowość 150 m3/dobę),
  • ścieki z mechaniczno - biologicznej oczyszczalni w Chmielniku, powiat rzeszowski (przepustowość 480 m3/dobę),
  • ścieki z mechaniczno - biologicznej oczyszczalni w Głogowie Małopolskim, powiat rzeszowski (przepustowość 400 m3/dobę),
  • ścieki z mechaniczno - biologicznej oczyszczalni w Łące, powiat rzeszowski (przepustowość 350 m3/dobę),
  • ścieki z mechaniczno - biologicznej oczyszczalni w Nowej Wsi, powiat rzeszowski (przepustowość 780 m3/dobę), ścieki z mechaniczno - biologicznej oczyszczalni w Błażowej, powiat rzeszowski (przepustowość 150 m3/dobę),
  • ścieki z mechaniczno - biologicznej oczyszczalni w m. Krasne, powiat rzeszowski (przepustowość 300 m3/dobę).

         Jakość wód Wisłoka kontrolowana jest systematycznie na całej długości, od źródeł do ujścia do Sanu, w 11 przekrojach kontrolnych. Przekrój przyujściowy należy do krajowej sieci monitoringu rzek. Badaniami monitoringowymi objęte są także główne dopływy Wisłoka: lewobrzeżna Morwawa oraz prawobrzeżne: Stobnica i Mleczka, które obok bezpośrednich punktowych źródeł zanieczyszczenia wpływają na jakość wód rzeki.
         W 2001 roku według oceny ogólnej, uzyskanej na podstawie wyników badań fizykochemicznych, bakteriologicznych i hydrobiologicznych, wody rzeki Wisłok sklasyfikowano następująco:
  • brak odcinków rzek zaliczanych do I klasy,
  • II klasa - 32,2 km, tj. 15,7 % długości,
  • III klasa - 37,6 km, tj. 18,4 % długości,
  • wody pozaklasowe - 135,1 km, tj. 65,9% długości rzeki.

         Do wód czystych, spełniających wymagania II klasy w ocenie ogólnej zaliczono źródliskowy bieg Wisłoka, na dopływie do zbiornika Besko. O wyniku oceny zadecydował stan sanitarny oraz saprobowość.
         Kolejny odcinek rzeki, od Beska do Krosna, oceniono jako odpowiadający III klasie czystości, a pozostały bieg, do ujścia do Sanu, jako ponadnormatywnie zanieczyszczony. Na wynik oceny ogólnej wpływ tutaj miały zarówno wskaźniki fizykochemiczne, jak i stan sanitarny, a w dwóch przekrojach: poniżej Rzeszowa i Łancuta także wskaźniki hydrobiologiczne.

Zmiany klasyfikacji wód rzeki Wisłok w latach 1999-2001

Wykres nr 36: Zmiany klasyfikacji wód rzeki Wisłok w latach 1999-2001



         Wyniki oceny jakości wód rzeki Wisłok na długości w trzech podstawowych grupach wskaźnikowych oraz w klasyfikacji ogólnej przedstawiono w tabeli nr 25.

         Zanieczyszczenie wód Wisłoka substancjami organicznymi ulegającymi biodegradacji, wyrażone wartościami BZT5 i ChZT-Mn, kształtowało się na poziomie II klasy, rzadziej I i III klasy. Najniższą zasobnością w materię organiczną charakteryzował się górny bieg Wisłoka, powyżej i poniżej zbiornika Besko. Najwyższe koncentracje substancji organicznych, w granicach III klasy, wystąpiły w przekroju poniżej Strzyżowa oraz w przekroju ujściowym do Sanu.
         Wskaźnikiem, który obok stanu sanitarnego najczęściej wpływał na wynik oceny ogólnej wód Wisłoka, był azot azotynowy, rzadziej związki fosforu. W górnym biegu rzeki koncentracje związków azotu i fosforu, jak również innych oznaczanych wskaźników fizykochemicznych, nie przekroczyły wartości dopuszczalnych dla I klasy czystości. Wzrost zasobności rzeki w azot azotynowy nastąpił już w przekroju Besko (II klasa). Powyżej Krosna stężenie azotu azotynowego osiągnęło poziom III klasy, a związki fosforu mieściły się w przedziale II klasy.
         Począwszy od Krosna, z wyjątkiem odcinka rzeki powyżej Strzyżowa i na ujściu do Sanu, gdzie stwierdzono III klasę, stężenia azotu azotynowego kształtowały się poza ustalonymi normami, a koncentracje związków fosforu osiągały wartości odpowiadające II lub III klasie.
         Stężenia zanieczyszczeń specyficznych, tj. metali ciężkich i fenoli lotnych, oznaczane w przekroju przyujściowym Wisłoka, nie przekroczyły norm ustalonych dla I klasy czystości.
         Dobrym stanem sanitarnym, na poziomie II klasy, wyróżniały się wody Wisłoka dopływające do zbiornika Besko. Na odcinku do Krosna zanieczyszczenie bakteriologiczne wzrosło i stwierdzono tutaj III klasę. Dalszy bieg rzeki, od Krosna do ujścia do Sanu, obciążony ściekami komunalnymi i przemysłowymi oraz zanieczyszczonymi wodami dopływów, charakteryzował zły stan sanitarny.
         Indeks saprobowosci sestonu wskazywał w górnym biegu rzeki strefę betamezosaprobową (II klasa), na pozostałym odcinku strefę alfamezosaprobową (III klasa).
         Stężenia chlorofilu "a" charakteryzowały się dużym zróżnicowaniem. Wzrost tego wskaźnika, do wartości przekraczających normy I klasy, obserwowano poniżej Strzyżowa i ujścia Stobnicy. Najwyższe, ponadnormatywne stężenia chlorofilu wystąpiły w dwóch przekrojach: poniżej Rzeszowa i poniżej Łańcuta. Na odcinku ujściowym koncentracja chlorofilu zmniejszyła się do poziomu I klasy.

         Porównując wyniki badań wód Wisłoka uzyskane w 2001 roku w poszczególnych przekrojach kontrolnych z wynikami z roku poprzedniego stwierdzono:
  • zmniejszenie zanieczyszczenia wód substancjami organicznymi i zmianę klasy w przekrojach powyżej i poniżej Rzeszowa oraz powyżej i poniżej Łańcuta (zmiana z III na II klasę),
  • zwiększenie zanieczyszczenia wód substancjami organicznymi i zmianę klasy w przekrojach: powyżej Krosna (zmiana z I na II klasę) oraz poniżej Strzyżowa i na ujściu do Sanu (zmiana z II na III klasę),
  • zwiększenie zanieczyszczenia wód azotem azotynowym i zmianę klasy w przekroju poniżej Krosna (zmiana z III na non),
  • zmniejszenie koncentracji chlorofilu "a" z poziomu III klasy do II w przekrojach: poniżej Strzyżowa i powyżej Rzeszowa,
  • zmniejszenie koncentracji chlorofilu "a" z poziomu poza klasą do przedziału I klasy w przekroju ujściowym,
  • wzrost stężenia chlorofilu "a" z poziomu II klasy do non w przekrojach: poniżej Rzeszowa i Łańcuta.


Tabela nr 25: Ocena jakości wód rzeki Wisłok i jej dopływów w przekrojach pomiarowo-kontrolnych
w 2001 roku


Wykres nr 37: Stężenia charakterystyczne wybranych wskaźników zanieczyszczenia wód rzeki Wisłok
w latach 1999-2001



Morwawa

         Morwawa ma swoje źródła w Beskidzie Niskim. Jest to lewobrzeżny dopływ Wisłoka, uchodzący do niego w km 149,0. Całkowita długość rzeki wynosi 27,9 km2, a górny odcinek nosi nazwę Tabor. Do Rymanowa Morwawa ma charakter potoku górskiego. W górnym biegu przepływa przez tereny znacznie zalesione, o charakterze turystyczno - uzdrowiskowym i rolniczym. W środkowym i dolnym biegu odwadnia obszary o charakterze rolniczo-przemysłowym.

         Główne źródła zanieczyszczenia wód Morwawy to:
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Rymanowie, powiat krośnieński (przepustowość 2000 m3/dobę) - oczyszczalnia przyjmuje ścieki komunalne z terenu Rymanowa i Rymanowa Zdroju,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Haczowie, powiat brzozowski (przepustowość 930 m3/dobę).

         Kontrolą objęty jest ujściowy odcinek Morwawy. Badania wykonane w 2001 roku wykazały, że rzeka wprowadzała do Wisłoka wody o lepszej jakości niż w roku poprzednim. Obciążenie wód substancjami organicznymi zmniejszyło się z poziomu II klasy do I klasy. Koncentracje azotu azotynowego i fosforu ogólnego, które w roku ubiegłym miały wartości pozaklasowe, tym razem nie przekroczyły normy określonej dla III klasy. Korzystniejszy także, niż w roku 2000, był stan sanitarny wód.
         Według wykonanej oceny wody Morwawy na ujściu do Wisłoka odpowiadały pod względem hydrobiologicznym II klasie, natomiast pod względem fizykochemicznym i sanitarnym III klasie czystości.


Stobnica

         Zlewnia Stobnicy znajduje się w obrębie Pogórza Dynowskiego. Rzeka o całkowitej długości 46,5 km wprowadza wody do Wisłoka w km 95,4 jego prawego brzegu. Większe miejscowości w zlewni to: miasto Brzozów oraz wsie: Domaradz, Lutcza i Godowa. Stobnica przepływa przez tereny o charakterze rolniczym, jest wraz z dopływami odbiornikiem ścieków z Brzozowa oraz z terenów wiejskich. Zlokalizowane są tutaj następujące źródła, mające znaczący wpływ na stan zanieczyszczenia wód omawianej rzeki:
  • mechaniczno-biologiczna oczyszczalnia ścieków w Grabownicy, powiat brzozowski (przepustowość 587 m3/dobę),
  • miasto Brzozów - jedynie 44% ilości ścieków komunalnych z terenu miasta podlega oczyszczaniu w dwóch lokalnych mechaniczno - biologicznych oczyszczalniach ścieków, pozostała ilość bez oczyszczania wprowadzana jest do wód Stobnicy; aktualnie trwa budowa kolejnej lokalnej oczyszczalni o przepustowości 300 m3/dobę,
  • Samodzielny Publiczny ZOZ w Brzozowie - ścieki w niewielkim stopniu oczyszczane jedynie w osadnikach gnilnych,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w m. Blizne, powiat brzozowski (przepustowość 769 m3/dobę) - do oczyszczalni skierowane są ścieki terenu Jasienicy Rosielnej i m. Blizne,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków Okręgowej Spółdzielni Mleczarskiej w Jasienicy Rosielnej, powiat brzozowski (przepustowość 260 m3/dobę) - ścieki odprowadzane są do potoku Rosielna, dopływu Stobnicy,
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Domaradzu, powiat brzozowski (przepustowość 108 m3/dobę).

         Badania wód Stobnicy wykonano w dwóch przekrojach pomiarowo-kontrolnych, położonych poniżej Brzozowa oraz na odcinku ujściowym.
         Wprowadzanie do Stobnicy przez wiele lat znacznej ilości nie oczyszczonych lub w niewielkim stopniu oczyszczonych ścieków z terenu Brzozowa wpłynęło na niską jakość jej wód poniżej miasta. W 2001 roku wody omawianej rzeki zakwalifikowane zostały na tym odcinku jako nie odpowiadające obowiązującym normom ze względu na wysokie stężenie azotu azotynowego i zły stan sanitarny. Zawartość substancji organicznych spełniała wymagania II klasy, a stężenia związków fosforu kształtowały się na poziomie III klasy.
         Pod względem hydrobiologicznym stwierdzono III klasę, przy czym wskaźnikiem decydującym był indeks saprobowości sestonu.
         W przekroju ujściowym zasobność Stobnicy w substancje organiczne utrzymywała się dalej w przedziale II klasy, odnotowano natomiast zmniejszenie koncentracji azotu azotynowego. Wskaźnik ten wraz z fosforem ogólnym decydował pod względem fizyko-chemicznym o III klasie. Nie zmienił się stan sanitarny wód, dalej oceniono go jako niekorzystny (non).
         Analiza wyników badań Stobnicy, uzyskanych w latach 2000-2001, wskazuje na pewną poprawę jakości kontrolowanego odcinka rzeki w zakresie wskaźników tlenowych oraz koncentracji azotu azotynowego


Mleczka

         Mleczka Zachodnia, przyjęta za ciek źródłowy Mleczki, bierze początek na Pogórzu Dynowskim. Rzeka jest prawobrzeżnym dopływem Wisłoka, do którego uchodzi w km 14,4. Długość Mleczki wynosi 43,2 km. Zlewnia rzeki jest obszarem intensywnej erozji gleb, są to tereny głównie rolnicze. Główne źródła zanieczyszczenia wód Mleczki to:
  • mechaniczno - biologiczna oczyszczalnia ścieków w Pruchniku, powiat jarosławski (przepustowość 300 m3/dobę),
  • ścieki z terenu m. Kańczuga (powiat przeworski) oczyszczane wspólnie ze ściekami z Fabryki Urządzeń Mechanicznych "Kamax" S.A. w Kańczudze na zakładowej mechaniczno - biologicznej oczyszczalni ścieków z podwyższonym stopniem usuwania związków biogennych; modernizację części biologicznej oczyszczalni wykonano w 2001 roku,
  • miasto Przeworsk - ścieki oczyszczane są na mechaniczno-biologicznej oczyszczalni w Przeworsku, (przepustowość 6000 m3/dobę), niewielka ilość ścieków (ok.0,5%) z terenu miasta wprowadzana jest do Mleczki bez oczyszczania.

         Jakość wód Mleczki kontrolowana jest w przekroju ujściowym do Wisłoka. W 2001 roku wody Mleczki sklasyfikowano, analogicznie jak w roku poprzednim, jako nie odpowiadające normom. O złej jakości wód rzeki zadecydowały wysokie koncentracje azotu azotynowego, fosforu ogólnego i zawiesiny ogólnej oraz bardzo zły stan sanitarny. Zawartość substancji organicznych wyrażona wartością BZT5 kształtowała się na poziomie III klasy. Indeks saprobowości sestonu wskazywał na strefę alfamezosaprobową (III klasa).



3.5.Ocena rzek w ramach monitoringu granicznego

         Położenie geograficzne podkarpackiego powoduje, że jest ono obszarem tranzytowym dla zanieczyszczeń środowiska z Ukrainy, z którą województwo graniczy na odcinku 236 km. Szczególnie narażone na awaryjne zanieczyszczenia są wypływające z Ukrainy graniczne rzeki: Szkło, Wisznia i Lubaczówka. Dlatego też niezbędne jest prowadzenie stałej kontroli jakości wód tych rzek.
         Współpraca dwustronna związana z gospodarką wodną na wodach granicznych opiera się o Umowę między Rządem Rzeczypospolitej Polskiej i Rządem Ukrainy o współpracy w dziedzinie gospodarki wodnej na wodach granicznych sporządzonej w Kijowie w dniu 10 października 1996 r. W oparciu o tę umowę, współpracę koordynują Pełnomocnicy Rządów ds. współpracy w dziedzinie gospodarki wodnej na wodach granicznych.
         Lokalizację przekrojów pomiarowo-kontrolnych i zakres badań wód granicznych określa zatwierdzony przez Głównego Inspektora Ochrony Środowiska "Program badań rzek objętych krajową siecią monitoringu na lata 2001-2002" oraz uzgodniony przez obie strony "Program pomiarowy monitoringu wód granicznych na 2001 rok". W tabeli nr 26 zamieszczono wytypowane do badań rzeki graniczne.
         Pełnomocnicy Rządu Rzeczypospolitej Polskiej i Rządu Ukrainy spotykają się okresowo na posiedzeniach. W ich trakcie omawiane są wszystkie aspekty dotyczące gospodarki wodnej terenów przygranicznych, tzn. związane z monitoringiem jakości wód, ochroną wód przed zanieczyszczeniami, inwestycjami związanymi z gospodarką wodną na tym terenie, wymianą informacji.

Tabela nr 26:Przekroje pomiarowo-kontrolne sieci granicznej krajowego monitoringu rzek
w województwie podkarpackim w 2001 roku

Przekroje pomiarowo-kontrolne sieci granicznej krajowego monitoringu rzek 
w województwie podkarpackim w 2001 roku


Organizacja badań wód granicznych

         Jak już wspomniano, na terenie województwa podkarpackiego monitoring wód granicznych prowadzony jest na rzekach: Wiar, Wisznia, Szkło i Strwiąż. Szczegółową lokalizację przekrojów pomiarowo-kontrolnych zaznaczono na mapie nr 13.
         Oprócz wymienionych przekrojów obowiązujących jako przekroje graniczne w ramach monitoringu krajowego na w/w rzekach w odcinkach ujściowych prowadzone są badania w ramach monitoringu podstawowego:
  • Wiar, km 0,3 - m. Przemyśl;
  • Wisznia, km 3,5 - m. Nienowice;
  • Szkło, km 2,3 - m. Wysocko.

         Rzeki: Wiar, Wisznia, Szkło wpływają ze strony Ukrainy na terytorium Polski i są prawobrzeżnymi dopływami rzeki San, która jako rzeka II rzędu uchodzi do Wisły, natomiast rzeka Strwiąż płynie na terenie powiatu bieszczadzkiego i wpływa w okolicach Krościenka na teren Ukrainy; należy ona do zlewni Dniestru.
         Powiaty będące w zlewniach tych rzek po stronie polskiej, graniczące z Ukrainą to: dla rzeki Wiar - powiat przemyski; dla rzeki Wiszni - powiat przemyski i jarosławski, dla rzeki Szkło - powiat lubaczowski i jarosławski. oraz dla rzeki Strwiąż - powiat bieszczadzki.
         Tereny przygraniczne należą do umiarkowanie uprzemysłowionych, jedynymi większymi ośrodkami miejskimi są miasta Przemyśl i Jarosław. Przez te tereny przebiegają główne szlaki komunikacyjne, drogowy i kolejowy łączące Polskę z Ukrainą.
         Badania na rzekach granicznych zgodnie z wytycznymi Głównego Inspektoratu Ochrony Środowiska prowadzone są z częstotliwością dwa razy w miesiącu w zakresie 25 wskaźników określonych dla monitoringu granicznego, dodatkowo raz na kwartał prowadzone są badania metali ciężkich dla 8 podstawowych pierwiastków oraz 1 raz w roku w okresie letnim prowadzone są badania zawartości pestycydów w rzece. Natomiast w ramach minitoringu podstawowego badania prowadzone są z częstotliwością raz w miesiącu.
         Wg unormowań polskich, zgodnie z Rozporządzeniem Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 5 listopada 1991 r. (Dz.U. Nr 116, poz. 503) w sprawie klasyfikacji wód oraz warunków, jakim powinny odpowiadać ścieki wprowadzane do wód lub do ziemi, ustalono trzystopniową klasyfikację czystości rzek. Wody, których choćby jeden wskaźnik zanieczyszczenia przekraczał maksymalne dopuszczalne wartości dla III klasy czystości, traktuje się jako pozaklasowe.
         Poniższą klasyfikację cieków oparto o metodę byłego Centralnego Urzędu Gospodarki Wodnej (CUGW). Otrzymane wartości odniesiono do obowiązującej klasyfikacji czystości wód cytowanego powyżej rozporządzenia.


Ocena stanu czystości wód granicznych

         W 2001 r. badaniami objęto rzeki graniczne o łącznej długości 78,4 km. W wyniku klasyfikacji otrzymano następujące wyniki:
  • kryterium fizykochemiczne
  • wody klasy I - brak
  • wody klasy II - 21,1 km (26,9 %)
  • wody klasy III - 23,4 km (29,9 %)
  • wody poza klasą - 33,9 km (43,2 %).

         Pod względem zawartości w wodach związków organicznych wyrażonych wartością BZT5, tlenu rozpuszczonego, ChZTMn i ChZTCr rzeki graniczne zaliczono do wód II klasy czystości. Jedynie Wiar na odcinku ujściowym w miejscowości Przemyśl osiągnął poziom klasy III we wskaźniku BZT5. Jest to niewątpliwie związane z dużym obciążeniem rzeki dopływającymi z miasta Przemyśla nie oczyszczonymi ściekami.

Mapa nr 13: Lokalizacja punktów pomiarowo-kontrolnych rzek granicznych w roku 2001



         Wśród wskaźników fizykochemicznych największy wpływ na poziom klasyfikacji mają parametry z grupy biogenów charakteryzowane związkami azotu i fosforu. Ich podwyższony poziom świadczy najwyraźniej o znacznym obciążeniu wód ściekami nie oczyszczonymi w dostatecznym stopniu oraz zanieczyszczeniach docierających wraz ze spływami powierzchniowymi. Ponadnormatywne wartości związków azotowych stwierdzono na rzece Wiar w miejscowości Przemyśl oraz na rzece Szkło w miejscowości Budzyń. Poziom azotu azotynowego w granicach klasy III zanotowano w wodach rzeki Wisznia i Strwiąż oraz w ujściowym odcinku rzeki Szkło. Najkorzystniej przedstawia się klasyfikacja wód rzeki Wiar w miejscowości Sierakośce i Stanisławczyk, gdzie związki azotu wystąpiły w stężeniach charakterystycznych dla wód klasy I.
         Poziom zanieczyszczeń wód związkami fosforu był znacznie niższy niż związkami z grupy azotowej. Ponadnormatywną wartość fosforanów i fosforu ogólnego zanotowano jedynie w ujściowym odcinku rzeki Wiar. W III klasie wystąpiło stężenie fosforu ogólnego w rzece Strwiąż, natomiast na pozostałych rzekach związki fosforu mieściły się w granicach klasy II.
         Zasolenie wód charakteryzowane wartością chlorków, siarczanów substancji rozpuszczonych i przewodnictwa elektrolitycznego jest w rzekach granicznych stosunkowo niewielkie, na poziomie klasy I. Jedynie w wodach rzeki Szkło obciążonej znacznym ładunkiem zanieczyszczeń związanym z działalnością w jej zlewni zakładów przetwórstwa siarki poziom zasolenia jest bardzo wysoki - wszystkie charakterystyczne dla tej grupy parametry nie spełniają wymaganych klas czystości.
         Zanieczyszczenia specyficzne, takie jak: fenole lotne, detergenty, metale ciężkie nie wpływały na wynik oceny fizykochemicznej. Wszystkie badane wskaźniki wystąpiły w stężeniach charakterystycznych dla klasy I. Jedynie na rzece Szkło w m. Budzyń zanotowano poziom fenoli w granicach II klasy.
         W porównaniu do roku 2000 w klasyfikacji fizykochemicznej nie odnotowano żadnych zmian (tabela nr 27).
  • kryterium bakteriologiczne
  • wody klasy I - brak
  • wody klasy II - brak
  • wody klasy III - 25,7 km (32,8 %)
  • wody poza klasą - 52,7 km (67,2 %).

         Stan sanitarny badanych rzek wyrażony wartością miana coli typu kałowego jest bardzo niekorzystny. Klasę III odnotowano w przekrojach pomiarowych rzeki Wiar w m. Sierakośce i Stanisławczyk, rzeki Wiszni w m. Nienowice oraz rzeki Szkło w m. Wysocko. W pozostałych przekrojach wody są zanieczyszczone bakteriologicznie ponad dopuszczalne normy.
         W stosunku do roku 2000 odnotowano poprawę w stanie sanitarnym na następujących rzekach: Wisznia w m. Nienowice oraz Szkło w m. Wysocko (z non do klasy III).
  • kryterium hydrobiologiczne
  • wody klasy I - brak
  • wody klasy II - 43,8 km (55,9 %)
  • wody klasy III - 2,1 km ( 2,7 %)
  • wody poza klasą - 32,5 km (41,4 %).

         Ocena według wskaźników hydrobiolo-gicznych uwzględniająca saprobowość sestonu oraz zasobność wód w chlorofol "a" jest najkorzystniejsza. Poziom chlorofilu "a" jest w granicach klasy I. Jedynie w rzece Szkło wskaźnik ten osiąga wysokie wartości nie mieszczące się w granicach żadnej z trzech klas czystości.
         Wartość indeksu saprobowości ulega wahaniom. W rzekach obciążonych znacznym zanieczyszczeniem fizykochemicznym osiąga poziom klasy III.
         W porównaniu do roku 2000 w grupie hydrobiologicznej odnotowano poprawę w przekrojach na rzece Wiszni w m. Nienowice (z non do klasy III) oraz na rzece Strwiąż (z klasy III do II) - tabela nr 27.
  • klasyfikacja ogólna
  • wody klasy I - brak
  • wody klasy II - brak
  • wody klasy III - 23,4 km (29,8 %)
  • wody poza klasą - 55,0 km (70,2 %).

         Ocena ogólna, będąca podsumowaniem ocen opartych na wskaźnikach fizykochemicznych, bakteriologicznych i hydrobiologicznych jest najniekorzystniejsza. Ponad 70 % wód badanych rzek nie spełniało norm żadnej z trzech klas czystości. Brak było również wód w klasie I i II. Jedynie w rzekach Wiar w m. Stanisławczyk i Sierakośce oraz Wisznia w m. Nienowice zanotowano III klasę czystości. W pozostałych przekrojach kontrolnych wody nie odpowiadały wymaganym normom.
         W stosunku do roku 2000 nie zanotowano w tej klasyfikacji istotnych zmian. Jedynie na rzece Wisznia w m. Nienowice nastąpiła poprawa ( z non do klasy III).

Tabela nr 27: Ocena jakości wód rzek granicznych badanych w ramach monitoringu krajowego i regionalnego
w 2001 roku oraz porównanie do roku 2000



Tabela nr 28: Stan czystości wód granicznych w województwie podkarpackim na podstawie badań przeprowadzonych w 2001 r.
Stan czystości wód granicznych w województwie podkarpackim na podstawie badań przeprowadzonych w 2001 r.



Szczegółowa klasyfikacja wód rzek granicznych

         Rzeka Wiar
bierze początek na terenie Polski na wysokości około 620 m n.p.m. Jest prawobrzeżnym dopływem Sanu o długości całkowitej 70,4 km. Początkowo płynie w kierunku północnym, a następnie skręca na wschód do granicy państwowej, przepływając przez tereny rolnicze i leśne. Na obszarze Ukrainy płynie wzdłuż granicy w kierunku północnym i po około 12 km zawraca w kierunku północno-zachodnim. Przekracza granicę państwową, powraca na polską stronę i uchodzi do Sanu. Po stronie polskiej w obszarze zlewni rzeki przebiega droga międzynarodowa oraz linia kolejowa do Żurawicy i przejścia granicznego w Medyce. Na zanieczyszczenie wód rzeki Wiar po stronie ukraińskiej wywiera wpływ działalność gospodarcza w miejscowości Niżanowice, natomiast po stronie polskiej ścieki bytowo-gospodarcze z miasta Przemyśla.
         Zarówno w przekroju m. Sierakośce, gdzie rzeka wpływa na teren Ukrainy, jak i w przekroju m. Stanisławczyk, gdzie Wiar powraca na terytorium Polski, stan czystości wód oceniono w klasie III z uwagi na wskaźnik mina Coli. Fizykochemicznie i hydrobiologicznie rzekę zakwalifikowano do klasy II ze względu na następujące wskaźniki: BZT5, ChZT-Cr, ChZT-Mn, fosfor ogólny, mangan i saprobowość. Największe zmiany w klasyfikacji rzeki zanotowano po dopływie zanieczyszczeń z miasta Przemyśla. Następuje obniżenie klasy czystości rzeki do nie odpowiadającej normom. O pozaklasowym charakterze rzeki w grupie parametrów fizykochemicznych zadecydowały wskaźniki z grupy biogenów (azot amonowy, azotynowy, ogólny, fosforany, fosfor ogólny) oraz stan sanitarny.




Stan czystości wód rzeki Wiar w latach 2000-2001

Wykres nr 38: Stan czystości wód rzeki Wiar w latach 2000-2001




         Porównując stan czystości rzeki Wiar z lat 2000-2001 należy stwierdzić, że w badanych przekrojach nie stwierdzono istotnych zmian, które wpłynęłyby na jakość rzeki i jej klasowość. Od lat obserwuje się, że wpływ zanieczyszczeń z miasta Przemyśla oddziaływuje bardzo niekorzystnie na stan czystości rzeki, która po dopływie zanieczyszczeń z miasta nawet dwukrotnie obniża klasę (z II do non). Dlatego jako najpilniejsze zadanie do realizacji na najbliższe lata w zlewni rzeki Wiar w celu poprawy jakości wody na odcinku ujściowym należy uznać wybudowanie nowoczesnej oczyszczalni ścieków dla miasta Przemyśla

         Rzeka Wisznia jest dopływem prawobrzeżnym Sanu o długości całkowitej 98,0 km. Wypływa u podnóża Roztocza z terenu Ukrainy, około 100 km na wschód od granicy państwowej. W Polsce znajduje się tylko jej odcinek ujściowy. Potencjalnymi źródłami zanieczyszczenia wód rzeki mogą być awaryjne zrzuty ścieków z miasta Gorodka, Sudowej Wiszni, Mościsk i przejścia granicznego w miejscowości Szeginia, awarie rurociągów ropy naftowej znajdujących się w zlewni rzeki i duże bazy produktów ropopochodnych w Mościskach i Sudowej Wiszni. Zagrożenie stwarza także powierzchniowy zbiornik retencyjny wód złożowych nieczynnego Jaworowskiego Państwowego Górniczo-Chemicznego Przedsiębiorstwa "Siarka" o objętości ponad 15 mln m3, zlokalizowany nad jednym z mniejszych lewobrzeżnych dopływów Wiszni.
         Poważne niebezpieczeństwo na terenie Ukrainy może również wystąpić w przypadku awarii i katastrof na drodze międzynarodowej Przemyśl-Lwów i magistrali kolejowej, po których przewożone są przemysłowe materiały niebezpieczne i substancje chemiczne. Sytuacje takie miały już dwukrotnie miejsce w obiektach kolejowego węzła przeładunkowego Medyka-Żurawica.
         Rzeka Wisznia w przekroju pomiarowym w miejscowości Starzawa prowadziła wody nie odpowiadające normom z uwagi na wartość miana Coli. Fizykochemicznie i hydrobiologicznie wody rzeki kwalifikowały się do III klasy, o czym zadecydowało podwyższone stężenie zawiesiny, azotu azotynowego oraz saprobowości. W odcinku ujściowym nastąpiła poprawa jakości wód - rzeka osiągała III klasę czystości w zakresie badanych parametrów fizykochemicznych i bakteriologicznych.

         W odniesieniu do roku 2000 w ocenie ogólnej w przekroju m. Starzawa nie nastąpiły istotne zmiany, nadal deklasującym wskaźnikiem było miano Coli. Znacznej poprawie uległo stężenie manganu, którego zawartość zmalała z klasy III do klasy II. Podobne zmiany w stężeniu tego wskaźnika zanotowano również w odcinku ujściowym rzeki, w którym odnotowano także korzystne zmiany w klasyfikacji hydrobiologicznej (z non do klasy II z uwagi na chlorofol "a") oraz bakteriologicznej (z non do klasy III).




Stan czystości wód rzeki Wisznia w latach 2000-2001

Wykres nr 39: Stan czystości wód rzeki Wisznia w latach 2000-2001



         Rzeka Szkło to również dopływ prawobrzeżny Sanu o długości całkowitej 70,0 km. W Polsce znajduje się tylko dolny bieg rzeki od km 33,5. Wypływa z terenu Ukrainy na Roztoczu, w odległości około 40 km na wschód od granicy. Potencjalnym źródłem zagrożeń dla tej rzeki mogą być zanieczyszczenia wprowadzone na terenie Ukrainy. Wody rzeki mogą być zagrożone awaryjnymi zrzutami wód kopalnianych, awarią lub rozszczelnieniem ropociągów oraz zbiorników produktów naftowych. Rzeka może także zostać zanieczyszczona ściekami komunalnymi z miejscowości Szkło, Jaworów i Krakowiec, gdzie istniejące oczyszczalnie ścieków w niewystarczającym stopniu redukują poziom zanieczyszczeń. Dodatkowe zagrożenie powodują magazyny z dużą ilością produktów naftowych w miejscowości Jaworów. Jednak największy problem stanowi usytuowane w odległości 20 km od granicy Państwowe Przedsiębiorstwo Górniczo-Chemiczne (PPGC) "Siarka" w Jaworowie. Powstało ono w 1964 r. jako baza surowcowa dla wytwórni nawozów fosforowych. Siarkę uzyskiwano dwoma sposobami: - z rudy wydobywanej metodą odkrywkową z dalszym wzbogacaniem i wytapianiem - metodą podziemnego wytopu. Przedsiębiorstwo wydobywało do 1,6 mln ton siarki rocznie. W 1994 roku zawieszono pracę kopalni i przetwarzanie rudy w zakładzie wzbogacającym. Pozostało wyrobisko o powierzchni około 1200 ha, co łącznie z terenem zajętym przez zwałowiska mas ziemnych, instalacje, składowisko odpadów poflotacyjnych tworzy około 8000 ha terenów zdegradowanych. Mimo zaprzestania wydobycia rudy, co dobę trzeba usuwać z terenu kopalni ok. 100 tys. m3 wody o wysokim stopniu mineralizacji i zawartości siarkowodoru. Ponadto na terenie przedsiębiorstwa zlokalizowano zespół budowli, odprowadzających cieki wodne poza granice pokładu. Objętość pompowanej co dobę wody wynosi ponad 300 tys. m3. Zaprzestanie wypompowywania wody pokładowej z kopalni siarki PPGC "Siarka" w Jaworowie spowoduje zatopienie zagłębia i przedostanie się wód zanieczyszczonych siarkowodorem do poziomów wodonośnych, z których woda trafia do rzek oraz pobierana jest woda pitna dla ludności i potrzeb gospodarczych. Może dojść wtedy do niekontrolowanego zrzutu do rzeki Szkło, co może mieć katastrofalny wpływ na sytuację ekologiczną zachodniej części rejonu Jaworowa, a także terenów RP, przylegających do rzeki San i Wisły. W wyniku funkcjonowania przedsiębiorstwa "Siarka" naruszono strukturę gleby na powierzchni 3,6 tys. ha, ponad 3,0 tys. ha gruntu zostało nadmiernie wysuszone. W związku z utworzeniem leja depresyjnego poziom wody gruntowej obniżył się w 21 miejscowościach, 9 wsi zostało pozbawionych wody pitnej. Wydobycie siarki wyeliminowało z użytkowania rolniczego 7,8 tys. ha ziemi. Znaczna część terenu (100 tys. km2) znajduje się w strefie agresywnego wpływu niezorganizowanej emisji pochodzącej z produkcji oraz gromadzenia odpadów siarki, między innymi siarkowodoru, anhydrytu siarkowego i siarkawego.
         Na terenach przygranicznych po stronie ukraińskiej, w odległości około 0,5 km od granicy z Polską znajduje się ponadto górnicze pole siarkowe "Niemirów". Jest ono nieczynne od lat 80-tych, a wydobycie siarki prowadzono metodą podziemnego wytopu. Po zakończeniu eksploatacji pozostało około 3000 otworów obserwacyjnych i wydobywczych. Na polu górniczym prowadzona jest rekultywacja techniczna, polegająca na usuwaniu skorodowanych instalacji przesyłowych i zbiorników na ciekłą siarkę. Także tutaj występują zjawiska zapadania się gruntu i powstają w tych miejscach różnej wielkości jeziorka. Po intensywnych opadach deszczu na powierzchni wody tworzy się warstewka siarki krystalicznej, która spływa do okolicznych cieków wodnych, stwarzając potencjalne zagrożenie dla wypływającej z Ukrainy rzeki Lubaczówki.
         Sytuacja ekologiczna na obszarach przygranicznych Ukrainy rzutuje w znacznym stopniu na jakość wód granicznych, w szczególności na wody rzeki Szkło. Z przeprowadzonych badań wynika, że jest to jedna z najbardziej zanieczyszczonych rzek granicznych. Według klasyfikacji ogólnej wody tej rzeki nie odpowiadają żadnej z obowiązujących w Polsce klas czystości. Przekroczenia zanotowano w grupie wskaźników fizykochemicznych, bakteriologicznych i hydrobiologicznych. Wśród wskaźników fizykochemicznych największe przekroczenia zanotowano w następujących parametrach:
  • przewodność elektrolityczna - dwukrotnie,
  • siarczany - pięciokrotnie,
  • substancje rozpuszczone - trzykrotnie,
  • twardość ogólna - ponad dwukrotnie,
  • azot azotynowy - ponad czterokrotnie,
  • mangan - dwunastokrotnie.

         W grupie bakteriologii, miano Coli przekroczyło wartości dopuszczalne 250 krotnie, natomiast pod względem hydrobiologicznym wartości dopuszczalne zostały przekroczone w stężeniu chlorofilu "a" trzykrotnie.
         Przekroczenia zanotowano nie tylko w badanym w monitoringu granicznym przekroju pomiarowym w miejscowości Budzyń, ale również na odcinku ujściowym, chociaż tutaj następuje niewielka poprawa we wskaźnikach fizykochemicznych i stanie sanitarnym, to jednak rzeka nadal pozostaje pozaklasowa.
         W porównaniu do roku 2000 jakość wód rzeki Szkło w roku 2001 nie uległa zmianie. Występujące w ciągu roku okresowe wachania w stężeniach poszczególnych wskaźników związane były z działaniami wokół Kopalni Siarki Jaworów.
         Szczegółowa analiza wyników badań wskazuje, że istnieje ścisły związek między podejmowanymi w zlewni rzeki Szkło po stronie ukraińskiej przedsięwzięciami technicznymi, a wartościami stężeń wskaźników zanieczyszczeń. Widać to najwyraźniej na przykładzie stężeń siarczanów. Po zaprzestaniu wypompowywania wód złożowych z wyrobiska w sierpniu 2001 r., stężenia siarczanów w wodach rzeki Szkło wyraźnie zmalały, osiągając w miesiącu wrześniu wartość w granicach 240 mg SO4/l. Po wznowieniu pompowania w listopadzie 2001 r. poziom siarczanów wyniósł 451,5 mg SO4/l - wykres nr 41. Okresowe zaprzestanie wypompowywania wód złożowych spowodowało w przekroju pomiarowym w miejscowości Budzyń nie tylko obniżenie stężeń zanieczyszczeń o charakterze przemysłowym, ale równoczesny wzrost zanieczyszczeń o charakterze komunalnym.



Stan czystości wód rzeki Szkło w latach 2000-2001

Wykres nr 40: Stan czystości wód rzeki Szkło w latach 2000-2001


Wykres nr 41: Rozkład wartości wybranych wskaźników zanieczyszczenia wód w 2001 roku



         W dniach 26-28 listopada 2001 roku, w trakcie ukraińsko-polskiego seminarium poświęconego problemom ekologicznym w obszarach nadgranicznych, przedstawiciele strony polskiej poinformowani zostali o zamierze-niach dotyczących sposobu zagospodarowania wyrobiska pozostałego po eksploatacji siarki Jaworowskiego PPGC . Z przedstawionych materiałów wynika, że wyrobisko wypełnione zostanie wodą, a wykorzystane do tego celu zostaną między innymi zasoby wodne granicznej rzeki Szkło. Aktualnie trwają już prace ziemne przy budowie kanału, który doprowadzi wody tej rzeki do wyrobiska. Ta sytuacja może spowodować bardzo znaczące i trwające kilka lat obniżenie przepływów wody w rzece Szkło na terytorium Polski i mieć wpływ na stosunki wodne w obszarze przygranicznym.

         Rzeka Strwiąż należy do zlewiska Morza Czarnego, jest lewobrzeżnym dopływem Dniestru o długości całkowitej 100,3 km. W granicach Polski znajduje się początkowy, źródłowy odcinek rzeki o długości 17,3 km. Rzeka kontrolowana jest w przekroju zlokalizowanym przy granicy Polski i Ukrainy, poniżej miasta Ustrzyki Dolne. Decydujący wpływ na jakość wody Strwiąża mają ścieki komunalne z terenu miasta Ustrzyk Dolnych oraz miejscowości położonych wzdłuż jej biegu - rzeka praktycznie od źródeł przepływa przez tereny gęsto zaludnione (miejscowości: Strwiążyk, Brzegi Dln., Krościenko). W zlewni rzeki Strwiąż, w rejonie m.Łodyna, prowadzona jest eksploatacja złóż ropy naftowej.
         Na podstawie przeprowadzonych w 2001 roku badań stwierdzono, że rzeka w klasyfikacji ogólnej prowadziła wody pozaklasowe o czym zadecydował poziom miana Coli. W grupie wskaźników fizykochemicznych z uwagi na podwyższone stężenia azotu azotynowego i fosforu ogólnego zanotowano III klasę czystości. Hydrobiologicznie wody rzeki Strwiąż odpowiadały klasie II.

         W porównaniu do roku 2000 stwierdzono znaczną poprawę w zakresie stężeń wartości fosforanów, które z klasy III przeszły do klasy II, obniżając swoje wartości prawie dwukrotnie. Nastąpiła również poprawa w grupie hydrobiologii z uwagi na poziom saprobowości (z klasy III do II). Miano Coli nadal pozostaje pozaklasowe, jednak zanotowano czterokrotny spadek wartości stężenia tego wskaźnika.




Stan czystości wód rzeki Strwiąż w latach 2000-2001

Wykres nr 42: Stan czystości wód rzeki Strwiąż w latach 2000-2001


Wykres nr 43: Rozkład wartości fosforanów w latach 2000-2001


Zmiany stężeń charakterystycznych fosforanów w latach 2000-2001
I klasa - 0,2 i poniżej II klasa - 0,6 i poniżej III klasa - 1,0 i poniżej

Wykres nr 44: Zmiany stężeń charakterystycznych fosforanów w latach 2000-2001


Współpraca z Ukrainą w zakresie wspólnego poboru prób na wodach granicznych

         W ramach uzgodnień zapisanych w protokole ze spotkania Kierowników polskiej i ukraińskiej części Grupy Roboczej do spraw Ochrony Wód Granicznych przed zanieczyszczeniem, odbytego w Rzeszowie w dniu 27.01.2000 r. oraz w oparciu o "Program pomiarowy monitoringu wód granicznych Grupy "OW" na 2001 rok" do wspólnych badań wytypowano dwie rzeki graniczne:
  • Wisznia, ppk w miejscowości Starzawa, km 14,2;
  • Szkło, ppk w miejscowości Budzyń, km 32,5.

         Na w/w rzekach prowadzono badania w zakresie następujących wskaźników fizykochemicznych:
  • BZT5,
  • tlen rozpuszczony,
  • chlorki,
  • zawiesina ogólna,
  • siarczany.

         Pierwszego wspólnego poboru prób dokonano w kwietniu 2001 r., dalsze pobory kontynuowano z częstotliwością raz w miesiącu. Na przestrzeni 2001 r. uzyskano serię pomiarową składającą się z 9 badań jednostkowych w określonym wyżej zakresie wskaźników zanieczyszczeń. Z uwagi na fakt, iż do oceny wzięto tylko pięć wskaźników zanieczyszczeń z zakresu monitoringu granicznego, trudno jest w oparciu o nie dokonać oceny ogólnej rzeki. W związku z tym otrzymane wartości obliczeniowe przyrównano kolejno do klas czystości. Ponieważ kryteria dotyczące porównania uzyskanych wyników do odpowiedniej klasy czystości są różne w Polsce (klasyfikacja trójstopniowa) i Ukrainie (klasyfikacja sześciostopniowa), każda ze stron porównała otrzymane wyniki do obowiązujących na swoim terenie wymagań. W tabeli nr 29 zamieszczono jednostkowe wyniki badań i odpowiednio przyporządkowano je do jednej z trzech klas czystości wód powierzchniowych.

Tabela nr 29: Wyniki analiz wód granicznych badanych w wytypowanych punktach pomiarowo-kontrolnych
w 2001 roku


Podsumowanie

         Badania wykonane przez Wojewódzki Inspektorat Ochrony Środowiska w Rzeszowie, Delegaturę w Przemyślu w 2001 roku wykazały, że wśród poddanych ocenie odcinków rzek granicznych nadal nie występują wody, które można by w klasyfikacji ogólnej zaliczyć do I klasy czystości. W porównaniu do lat ubiegłych na rzekach granicznych nie zanotowano istotnych zmian, które zadecydowałyby o znacznej poprawie w klasyfikacji wód. Od lat utrzymuje się wysokie zanieczyszczenie wód rzeki Szkło, związane z działalnością nieczynnego już Państwowego Przedsiębiorstwa Górniczo-Chemicznego "Siarka" w Jaworowie. Znaczny ładunek zanieczyszczeń wprowadzany jest też do wód rzeki Wiar z powodu nieuporządkowanej gospodarki wodnościekowej miasta Przemyśla, co deklasuje rzekę aż do ujścia do Sanu. Spośród analizowanych przekrojów pomiarowo-kontrolnych jedynie Wiar w odcinkach przy granicy z Ukrainą jest najmniej zanieczyszczoną rzeką graniczną. Na pozostałych ciekach zanotowano znaczne zanieczyszczenia fizykochemiczne i sanitarne.


3.6. Charakterystyka zanieczyszczenia osadów rzecznych

         Jednym z niepożądanych skutków działalności gospodarczej człowieka jest obserwowana w osadach wielu rzek podwyższona zawartość pierwiastków śladowych oraz trwałych zanieczyszczeń organicznych. Ich źródłem są głównie ścieki przemysłowe, mogą pochodzić także ze spływów powierzchniowych z terenów zurbanizowanych i rolniczych.
         Związki metali ciężkich oraz toksyczne związki organiczne z reguły charakteryzują się małą rozpuszczalnością i trudno ulegają degradacji, dlatego zatrzymywane są ostatecznie w osadach rzecznych. Zawartość pierwiastków chemicznych w osadach zależy także od wielu czynników naturalnych, spośród których najważniejszą rolę odgrywa budowa geologiczna.
         Stężenie substancji szkodliwych w osadach aluwialnych jest znacznie wyższe niż w wodzie, dlatego badania osadów umożliwiają wykrywanie i obserwację ich zmian nawet przy nieznacznym stopniu zanieczyszczenia wód, są bardzo przydatne do kontroli jakości wód powierzchniowych.
         Badania geochemiczne osadów rzecznych prowadzone są od 1991 roku na zlecenie Inspekcji Ochrony Środowiska przez Państwowy Instytut Geologiczny.

         Na obszarze województwa podkarpackiego próbki osadów z rzek pobrano w 22 punktach obserwacyjnych, przy czym:
  • corocznie kontrolowano osady w 4 punk-tach (rz. Wisłoka - Gawłuszowice, rz. San - Wrzawy, rz. Tanew - Wólka Tanewska, rz. Wisłok - Tryńcza),
  • w 1999 roku wykonano badania osadów w 6 punktach (rzeki: Wisła, Trześniówka, Łęg, Wisloka, Ropa),
  • w 2001 roku wykonano badania osadów w 12 punktach (rzeki: San, Wisłok, Wiar, Wisznia, Lubaczówka, Trzebośnica, Jasiołka).

         Punkty obserwacyjne monitoringu osadów rzecznych rozmieszczone są wzdłuż biegu i przy ujściach większych rzek oraz rzek, których wody nie odpowiadają obowiązującym normom, a także poniżej miejsc zrzutu ścieków z większych ośrodków miejsko-przemysłowych.

         Lokalizację oraz wykaz punktów monitoringu osadów na kontrolowanych rzekach województwa podkarpackiego przedstawiono na mapie nr 14.
         W pobranych w latach 1999-2001 próbkach osadów aluwialnych określono zawartości: Ag, As, Ba, Cd, Co, Cr, Cu, Hg, Ni, Pb, Sr, V, Zn, Ca, Mg, Mn, Fe, P, S i węgla organicznego. W czterech punktach kontrolowanych corocznie dodatkowo oznaczono zawartości wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych (WWA).

         Wyniki badań geochemicznych osadów rzecznych w latach 1999-2001 przedstawiają się następująco:

         Arsen - zawartość tego pierwiastka w badanych osadach kształtuje się w granicach tła geochemicznego (<5 ppm). Nieco podwyższoną koncentrację arsenu w ostatnich dwóch latach obserwowano w osadach rzeki Tanew, jednak nie wskazują one na zanieczyszczenie środowiska.
         Bar występował w w badanych osadach w zakresie od 11 do 152 ppm (rzeka Trześniówka). Wysoka koncentracja baru związana jest z eksploatacją złóż siarki.
         Kadm - w zbadanych aluwiach wykrywalny był w ilościach od < 0,5 do 4,3 ppm. Maksymalną zawartość odnotowano w Wiśle w rejonie Tarnobrzega. W nie zanieczyszczonych osadach wodnych kadm występuje na ogół w stężeniach nie przekraczających 1 ppm.
         Kobalt - zawartość tego pierwiastka w osadach aluwialnych jest niewielka. Najwyższą koncentrację kobaltu stwierdzono w 2001 r. w osadach rzeki Tanew (10 ppm).
         Chrom w nie zanieczyszczonych osadach nie przekracza poziomu 10 ppm. Podwyższone zawartości chromu odnotowano w osadach rzek: Tanew (30 ppm-2000r. i 24 ppm-2001r.), Wisłoka w m. Gawłuszowice (19 ppm-1999r.) oraz Wisła.
         Miedź w badanych osadach występowała w zakresie stężeń od <1 do 26 ppm. Najwyższą zawartość stwierdzono w osadach rzeki Tanew. Wartość wyższą niż 20 ppm, wskazującą na zanieczyszczenie, odnotowano w 1999r. w osadach Wisłoki w m. Gawłuszowice (25 ppm).
         Rtęć - zawartość tego pierwiastka wyższą od 0,2 ppm uznaje się za anomalną. Koncentracje wyższe od tej wartości stwierdzono w osadach Wisły i w 2000r. w osadach Wisłoki w m. Gawłuszowice.
         Nikiel występował w osadach rzecznych w zakresie od 2 do 41 ppm. Najwyższą jego zawartość stwierdzono w osadach rz. Tanew w 2001 r. Podwyższone zawartości niklu w osadach niektórych zbadanych rzek w dużym stopniu uwarunkowane są budową geologiczną obszaru.
         Ołów - jego zawartość w nie zanieczyszczonych osadach rzek zwykle nie przekracza 30 ppm. W zbadanych osadach ołów obecny był w ilościach od <5 do 24 ppm.
         Stront - podwyższoną zawartość strontu odnotowano w osadach zanieczyszczonej rzeki Trześniówki w m. Trześń (225 ppm) .
         Wanad - występuje w osadach w ilościach na ogół < 5 ppm. W zbadanych aluwiach rzecznych stwierdzono nieco podwyższone koncentracje tego pierwiastka, związane głównie z budową litologiczną. w zakresie od 3 do 44 ppm. Zawartość powyżej 40 ppm odnotowano w osadach rzeki Tanew w 2001 roku
         Cynk - maksymalną koncentrację stwierdzono w osadach Wisły w rejonie Tarnobrzega (300 ppm). W pozostałych punktach zmierzone stężenia cynku kształtowały się od 10 do 101 ppm.
         Wielopierścieniowe węglowodory aromatyczne - przyjmuje się, że ich zawartość w nie zanieczyszczonych osadach nie przekracza 2 ppm. Koncentracje w zbadanych osadach sumy piętnastu wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych, znajdujących się na liście EPA (oprócz naftalenu), mieściły się w zakresie od 0,037 do 3,93 ppm, przy czym w 2000 roku w Wisłoce w m. Gawłuszowice odnotowano incydentalnie wysoką wartość 16,48 ppm, znacznie odbiegającą od dotychczas uzyskiwanych w naszym regionie. Zawartość wyższą niż 2 ppm zaobserwowano w osadach rzeki Wisłok w m. Tryńcza w 1999 roku.

         Badania geochemiczne osadów rzecznych wykonane w latach 1999-2001 wykazują, że aluwia podkarpackich rzek są na ogół mało zanieczyszczone metalami ciężkimi. Podwyższone i wysokie zawartości niektórych pierwiastków śladowych odnotowano w osadach rzek w północno-zachodniej części województwa, tj.: Trześniówki (stront, bar), Wisły w rejonie Tarnobrzega (cynk, rtęć, kadm), Wisłoki w m. Gawłuszowice (chrom, miedź, rtęć) oraz rzeki Tanew (chrom, miedź, nikiel, stront, arsen). Jest to następstwo przekształcenia i degradacji środowiska w wyniku długoletniej działalności zakładów przemysłowych, głównie związanych z eksploatacją złóż siarki oraz z przemysłem chemicznym. W przypadku rzeki Tanew, z uwagi na brak większych źródeł naturalnych i przemysłowych, należy sądzić, że zanieczyszczenia powodujące kumulację pierwiastków śladowych w jej osadach dopływają z terenu województwa lubelskiego.
         W porównaniu z latami poprzednimi zawartość metali ciężkich w aluwiach rzecznych na ogół zmniejszyła się, np. w Trześniówce stężenie strontu obniżyło się prawie trzykrotnie, a baru o ponad 50%. W latach 1999-2001 obserwowano spadek zawartości prawie wszystkich oznaczanych pierwiastków w osadach rzecznych Sanu i Wisłoki na odcinkach ujściowych do Wisły. Jednak w tym samym okresie zwiększeniu uległa koncentracja metali ciężkich w osadach rzeki Tanew oraz rzeki Wisłok w m. Tryńcza.
         Spośród zbadanych rzek w ostatnich 3 latach najniższe stężenia oznaczanych w osadach wskaźników obserwowano na odcinkach ujściowych rzek: Łęg, Trzebośnica, Lubaczówka i Wisznia.
         Osady monitorowanych rzek województwa charakteryzują się niewielką, w porównaniu z innymi zlewniami w Polsce, zawartością wielopierścieniowych węglowodorów aromatycznych. W 2001 roku stężenia WWA w osadach rzecznych Wisłoki, Sanu, Wisłoka i Tanwi nie przekraczały wartości 0,2 ppm.

Tabela nr 30: Zawartości wybranych pierwiastków oraz sumy WWA w osadach rzecznych
w latach 1999-2001 (w ppm)





4. Monitoring zbiorników zaporowych


         W 2001 roku przeprowadzono badania jakości wód zbiornika zaporowego Solina, który kontrolowany jest systematycznie, corocznie, w ramach monitoringu środowiska.

         Zbiornik zaporowy Solina na rzece San położony jest w południowej części województwa podkarpackiego. Zbiornik i jego zlewnia znajdują się w powiecie leskim i bieszczadzkim, w granicach administracyjnych czterech gmin: Solina, Czarna, Lutowiska oraz Ustrzyki Dolne. Południową granicę zlewni stanowi granica państwowa ze Słowacją, a odcinek górnego Sanu jest rzeką graniczną między Polską i Ukrainą.
         Obszar zlewni zbiornika leży w Bieszczadach Zachodnich. Jest to region o dużej zasobności wodnej i o niewielkim zasilaniu podziemnym. Znaczny obszar zlewni zbiornika Solina objęty jest ochroną prawną z uwagi na duże walory przyrodnicze, krajobrazowe i unikalny charakter zbiorowisk leśnych. Obszary chronione to: Bieszczadzki Park Narodowy, dwa parki krajobrazowe: Ciśniańsko-Wetliński Park Krajobrazowy i Park Krajobrazowy Doliny Sanu oraz 9 rezerwatów przyrody.
         Głównymi dopływami zbiornika Solina są rzeki: San i Solinka oraz potoki: Bukowiecki, Czarny, Daszówka, Paniszczówka i Wołkowyjka.
         San jest główną rzeką Bieszczadów. Różnica poziomów od źródeł Sanu do ujścia do zbiornika wynosi 423,0 m, a spadek górnego Sanu 4,57‰. Średni roczny przepływ Sanu w przekroju Zatwarnica (km 368,9) wynosi 11,5 m3/s. Zlewnia Solinki stanowi 26,2% całkowitej powierzchni zlewni zbiornika. Rzeka charakteryzuje się dużymi spadkami w górnym biegu - 8,04‰, w dolnym odcinku - 4,47‰. Średni roczny przepływ Solinki w przekroju Terka (km 16,8) wynosi 8,2 m3/s.

Mapa nr 14: Lokalizacja punktów obserwacyjnych monitoringu osadów rzecznych



4.1. Dane o zaporze i zbiorniku


         Pierwsze koncepcje wykorzystania dużego potencjału energetycznego górnego odcinka Sanu oraz budowy zapory w Solinie powstały jeszcze w okresie międzywojennym. Budowę zapory prowadzono w latach 1962-1968.
         Zapora w Solinie jest największą budowlą hydrotechniczną w Polsce, a elektrownia jedną z największych elektrowni szczytowo-pompowych pracujących na dopływie naturalnym.
         Zapora betonowa typu ciężkiego, o długości 664,8 m i szerokości w koronie 8,8 m, usytuowana została pomiędzy wzgórzem Berdo a górą Jawor, w km 325,4 rzeki San. Elektrownia wodna znajduje się w lewym brzegu zapory. Maksymalny pobór wody dla potrzeb elektrowni ustalono na poziomie 408 m3/s. Elektrownia ma charakter szczytowo-pompowy. Pojemność użytkowa dolnego zbiornika w Myczkowcach pozwala na pracę elektrowni Solina pełną mocą w ciągu 5-6 godzin. Zainstalowana moc elektrowni po modernizacji zwiększyła się do 200 MW. Właścicielem zapory i elektrowni są Elektrownie Szczytowo - Pompowe S.A. w Warszawie, a eksploatację obiektów prowadzi Zespół Elektrowni Wodnych Solina-Myczkowce S.A. podlegający Rzeszowskiemu Zakładowi Energetycznemu S.A. w Rzeszowie.
         Zbiornik o powierzchni 21,05 km2 gromadzi przy maksymalnym piętrzeniu 503,97 mln m3 wody. Pojemność nominalna wynosi 474 mln m3, z czego 63% stanowi pojemność użyteczną. W jej zakresie poziom lustra wody podlega ponad 18 metrowym wahaniom. Solina jest największym pod względem objętości zbiornikiem zaporowym w Polsce. Głębokość maksymalna, przy zaporze, wynosi 61,5 m, a głębokość średnia 22,4 m. Zbiornik Solina wraz z niżej położonym zbiornikiem wyrównawczym w Myczkowcach gromadzi ponad 18% ogółu retencjonowanych wód w kraju. Tworzą one zespół zbiorników, których gospodarka wodna jest ze sobą ściśle powiązana. Podstawowym zadaniem jest gromadzenie wody dla celów energetycznych i przeciwpowodziowych oraz wyrównanie poziomu wody w Sanie poniżej zbiorników. Stała rezerwa powodziowa utrzymywana w zbiorniku Solina jest zmienna w ciągu roku. W okresie letnim wynosi 50 mln m3, co stanowi prawie 11% całkowitej pojemności zbiornika.
         Zbiornik jest również źródłem zaopatrzenia w wodę pitną okolicznych miejscowości wczasowo-turystycznych, wsi oraz miasta Ustrzyki Dolne. W 2001 roku łączny pobór wody ze zbiornika z 4 ujęć powierzchniowych wynosił około 1230 tys.m3.
         Zbiornik Solina jest typowym zbiornikiem górskim. Głównymi jego cechami są: wąski i kręty kształt oraz przepływ znacznych ilości wody. Dozwolony odpływ ze zbiornika wynosi 400 m3/s, przy czym w sytuacjach wyjątkowych, np. w okresie powodzi może wzrosnąć do 560 m3/s (po uzyskaniu zgody organu właściwego do spraw ochrony przeciwpowodziowej). Minimalny przepływ w Sanie poniżej zapory w Myczkowcach ustalono na poziomie 1,5 m3/s.
         Woda w zbiorniku wymienia się prawie dwukrotnie w ciągu roku. Zbiornik posiada dobrze rozwiniętą linią brzegową z licznymi zatokami i fiordami. W części południowej znajdują się dwie duże odnogi, będące pierwotnie dolinami Sanu i Solinki. Niekorzystną cechą zbiornika są znaczne wahania poziomu lustra wody. Średnie dobowe wahania sięgają do 40 cm, a okresowe wynoszą 1,2-1,5 m. W wyniku zmian poziomu zwierciadła wody zbiornika, falowania, zmiennych warunków atmosferycznych występuje niszczenie brzegów zbiornika. Zjawisku temu sprzyjają znaczne spadki brzegów zbiornika. Wymienione czynniki powodują deformację linii brzegowej zbiornika oraz osuwiska, a duże ilości materiału skalnego i zawiesin gromadzą się w wodzie zbiornika.


Zbiornik Solina

Zbiornik Solina



4.2. Główne źródła zanieczyszczenia

         Całkowita zlewnia zbiornika, obejmująca swym zasięgiem wszystkie jego dopływy, zajmuje powierzchnię 1174,5 km2, z czego 129 km2 znajduje się na terenie sąsiedniej Ukrainy. Zlewnia bezpośrednia, obejmująca zbocza zbiornika oraz zlewnie krótkich cieków dopływających wprost do zbiornika, wynosi 83,9 km2.
         Korzystne parametry morfometryczno - hydrograficzne (m.in. duża głębokość średnia, wysoki stosunek objętości zbiornika do długości jego linii brzegowej) i duża powierzchnia zlewni całkowitej powodują, że zbiornik jest stosunkowo odporny na degradację.
         Zlewnia posiada charakter górski. Ponad 75% powierzchni zajmują lasy. Warunki przyrodnicze wywierają zasadniczy wpływ na sposób użytkowania ziemi w zlewni, a działalność rolniczą ogranicza intensywna rzeźba terenu. Grunty orne stanowią niewielki odsetek powierzchni, bo zaledwie około 4%. Większe tereny (około 14%) zajmują łąki i pastwiska. Obszar zlewni jest słabo zaludniony, zamieszkuje go ok. 12 tys. osób. Najmniej mieszkańców ma południowa część zlewni. Wskaźnik zaludnienia dla tego obszaru wynosi tylko 5 osób na km2. Partie górskie są bezludne. W okresie letnim liczba ludności przebywającej w zlewni, szczególnie na obrzeżach zbiornika, zwiększa się.
         Dla jakości wód zbiornika bardzo istotny jest sposób zagospodarowania i użytkowania przyległych do zbiornika terenów. Zabudowa i zaludnienie koncentruje się głównie w dolinach rzek i ujściowych odcinków potoków. Przy ujściach Daszówki i Wołkowyjki leżą duże wsie: Teleśnica Oszwarowa i Wołkowyja. Zabudowane jest również ujście potoku Bukowieckiego (m. Bukowiec) oraz potoku Czarnego (m. Polany). Inne tereny zamieszkałe w bezpośrednim otoczeniu zbiornika to: położone na zachodnim brzegu uzdrowisko Polańczyk oraz niewielkie miejscowości Chrewt i Zawóz. W latach osiemdziesiątych w zlewni zbiornika prowadzona była intensywna działalność rolnicza koncentrująca się na wielkostadnym chowie bydła opasowego i owiec oraz uprawie, głównie zbóż i ziemniaków. Jednym z większych zagrożeń było stosowanie nawozów mineralnych i środków ochrony roślin, ze względu na występowanie ograniczonej chłonności składników w glebach szkieletowych i przez to wymywanie ich przez wody opadowe. W latach 90-tych nastąpił upadek państwowych gospodarstw oraz przedsiębiorstw rolnych i działalność rolnicza w zlewni zbiornika Solina została drastycznie ograniczona.
         W zlewni bezpośredniej brak jest zakładów przemysłowych. Aktualnie rolnicze wykorzystanie terenu jest niewielkie, znaczną część obszaru zlewni pokrywają lasy.
         Dzięki atrakcyjnemu położeniu zbiornik stał się ośrodkiem rekreacji i sportów wodnych. W okresie letnim w Solinie i Polańczyku funkcjonują wyznaczone kąpieliska. Na prawym brzegu zbiornika, niedaleko zapory, znajduje się przystań dla statków spacerowych. Na obrzeżach zbiornika (głównie w rejonach miejscowości: Solina, Polańczyk, Chrewt, Zawóz) położone są ośrodki wypoczynkowe, campingi, pola namiotowe oraz związane z nimi obiekty usługowe. Obiekty te oraz spływy powierzchniowe ze zlewni bezpośredniej stanowią potencjalne zagrożenie dla stanu czystości wód w zbiorniku.
         W ewidencji Wojewódzkiego Inspektoratu Ochrony Środowiska w Rzeszowie Delegatury w Jaśle znajduje się 15 jednostek gospodarczych zlokalizowanych na obrzeżach zbiornika. Pięć jednostek odprowadza ścieki bezpośrednio do wód zbiornika, są to :
  • Gminny Zakład Komunalny Sp. z o.o. w Polańczyku - eksploatuje mechaniczno-biologiczną oczyszczalnię ścieków, gdzie skierowane są ścieki bytowe z Polańczyka. Oczyszczalnia została rozbudowana i zmodernizowana, jest obiektem z podwyższonym stopniem usuwania związków biogennych. Przepustowość oczyszczalni wynosi 900 m3/dobę, maksymalnie 1000 m3/dobę.
  • Zespół Elektrowni Wodnych SOLINA-MYCZKOWCE S.A. - Centrum Wypoczynkowe WYSPA w Polańczyku Ośrodek funkcjonuje tylko w okresie letnim. Ścieki bytowe oczyszczane są na mechaniczno - biologicznej oczyszczalni o przepustowości 33,9 m3/dobę, maksymalnie 51,0 m3/dobę.
  • Wojskowy Zespół Wypoczynkowy "JAWOR" w Solinie - prowadzi działalność całoroczną, eksploatuje mechaniczno-biologiczną oczyszczalnię ścieków o przepustowości 394 m3/dobę, maksymalnie 573 m3/dobę.
  • Zakłady Chemiczne "Organika" w Nowej Sarzynie, Ośrodek Wczasowy w m.Zawóz - prowadzi działalność sezonową. Ścieki bytowe czyszczone są na mechaniczno-biologicznej oczyszczalni ścieków typu Miniblok.
  • Ośrodek Wypoczynkowy Zarządu Środowiskowego Akademickiego Związku Sportowego w Rzeszowie w Polańczyku - prowadzi działalność sezonową. Ścieki bytowe czyszczone są na mechaniczno-biologicznej oczyszczalni ścieków o przepustowości 7,5 m3/d.

         Pozostałe jednostki znajdujące się w ewidencji WIOŚ, głównie ośrodki wypoczynkowe, gromadzą ścieki w zbiornikach bezodpływowych lub odprowadzają je na oczyszczalnię ścieków w Polańczyku. Gospodarstwo Agroturystyczne w m. Zawóz wprowadza ścieki do ziemi poprzez drenaż rozsączający, po oczyszczeniu na biologicznej oczyszczalni ścieków. Szacuje się, że w okresie letnim z punktowych źródeł w ciągu doby do zbiornika dopływa około 550 m3 ścieków oczyszczonych biologicznie.


Jakość wód rzeki San na dopływie i odpływie ze zbiornika

         Rzeka San jest głównym ciekiem dopływającym do zbiornika Solina, stąd jakość jej wód poddana jest systematycznej kontroli. Badania w przekroju Rajskie w km 352,0 Sanu prowadzone są co miesiąc w ramach regionalnego monitoringu rzek. Podczas badań wiosennych i letnich wykonywane są także badania wód Sanu poniżej zapory.
         W ocenie ogólnej, uwzględniającej wskaźniki fizykochemiczne i biologiczne, wody Sanu dopływające do zbiornika odpowiadały w 2001 roku II klasie ze względu na stan sanitarny. Pod względem fizykochemicznym i hydrobiologicznym były to wody bardzo czyste, spełniające wymagania I klasy. W porównaniu do roku poprzedniego nie stwierdzono zmian w klasyfikacji ogólnej, natomiast poprawie uległa jakość wód Sanu w ocenie według wskaźników hydrobiologicznych (zmiana klasy z II na I).
         San na odpływie ze zbiornika Solina w obu okresach badawczych charakteryzowały niskie, w granicach I klasy, zawartości związków organicznych i biogennych oraz dobry stan sanitarny (II klasa).


4.3. Jakość wód w zbiorniku Solina w 2001 roku

         Prace badawcze na zbiorniku Solina prowadzone są w dwóch etapach: w okresie wiosennym oraz letnim. W 2001 roku wykonano je w dniach 8-11 kwietnia oraz 21-23 sierpnia. Pobór prób odbywa się na 6 stałych stanowiskach kontrolnych:
  • - stanowisko zlokalizowane poniżej ujścia do zbiornika rzeki San i potoku Czarnego,
  • - stanowisko położone w pobliżu ujścia do zbiornika potoku Daszówka,
  • - stanowisko najpłytsze, zlokalizowane poniżej ujścia rzeki Solinki i potoku Wołkowyjka,
  • - stanowisko położone w centralnej części zbiornika, w miejscu, w którym przed zalaniem rzeka Solinka łączyła się z Sanem,
  • - stanowisko najgłębsze, zlokalizowane w odległości około 100 m od zapory,
  • - stanowisko zlokalizowane w Zatoce Nelsona, w rejonie odprowadzania ścieków z oczyszczalni w Polańczyku.
   Zbiornik Solina - Lokalizacja stanowisk i przekrojów kontrolnych



         Pobór prób wody ze zbiornika w układzie pionowym odbywa się z dwóch poziomów: z warstwy powierzchniowej na głębokości 1 m oraz z warstwy na głębokości 1 m nad dnem. Bezpośrednio na stanowiskach pomiarowych prowadzone są pomiary temperatury wody, zawartości tlenu, przewodności elektrolitycznej oraz odczynu. Temperaturę wody oraz zawartości w wodzie tlenu rozpuszczonego na stanowiskach mierzono co 1 m, pozostałe oznaczenia wykonano w warstwie powierzchniowej i nad dnem.
         Zakres oznaczeń analitycznych ustalono w oparciu o "Program Monitoringu Środowiska na lata 1998-2002" oraz "Wskazania metodyczne do projektowania i eksploatacji monitoringu zbiorników zaporowych". Obejmuje on podstawowe wskaźniki zanieczyszczeń, na podstawie których można ocenić obciążenie wód zbiornika materią organiczną i nieorganiczną, związkami biogennymi oraz określić wielkość produkcji pierwotnej.
         Do oceny wód zbiornika Solina wykorzystano stosowane dla rzek normatywy zanieczyszczeń śródlądowych wód powierzchniowych, zawarte w rozporządzeniu Ministra Ochrony Środowiska, Zasobów Naturalnych i Leśnictwa z dnia 5 listopada 1991roku w sprawie klasyfikacji wód oraz warunków, jakim powinny odpowiadać ścieki wprowadzane do wód lub do ziemi (Dz. U. Nr 116, poz. 503).

Warunki termiczno-tlenowe

         W okresie wiosennym termika wód zbiornika charakteryzowała się stosunkowo niskimi temperaturami powierzchniowych warstw wody, zróżnicowanymi na poszczególnych stanowiskach. Wynosiły one od 7,2oC do 8,0oC na stanowiskach położonych poniżej dopływu cieków zasilających zbiornik (stan. A, B i C) oraz od 6,0oC do 6,6oC na głębokich stanowiskach D, E i w rejonie Polańczyka. Wraz z głębokością nastąpił powolny spadek temperatury. Temperatura warstw naddennych wahała się w przedziale 4,5-6,1oC. Różnica między średnią temperaturą powierzchniowych i naddenych warstw wody w zbiorniku wynosiła 1,8oC. Latem temperatura wody na powierzchni zbiornika była wysoka i wyrównana dla poszczególnych stanowisk, wynosiła średnio 23,9oC. Jedynie na dwóch najgłębszych stanowiskach D i E oraz na stanowisku F wystąpiła pełna stratyfikacja termiczna. Na pozostałych stanowiskach uwarstwienie termiczne było słabo wykształcone. Warstwa ciepłego epilimnionu sięgała do głębokości 4-5 m. W warstwach naddennych najniższe temperatury 7,6oC i 8,8oC odnotowano odpowiednio na stanowiskach E w rejonie zapory oraz D w centralnej części zbiornika. Na pozostałych stanowiskach zmierzone temperatury wody były znacznie wyższe, w przedziale 14,4-16,1oC.
         Wiosną wody zbiornika na całej głębokości były dobrze natlenione. Zawartość tlenu rozpuszczonego w wodzie wykazywała niewielkie zróżnicowanie zarówno w profilu podłużnym, jak i w gradiencie pionowym. Na powierzchni zbiornika koncentracja tlenu wynosiła 12,4-12,7 mgO2/l. Odpowiadało temu nasycenie wynoszące odpowiednio 101,4% i 106,9%. Przesycenie wód zbiornika tlenem sięgało na stanowiskach A i B do głębokości 5-6 m, na pozostałych stanowiskach do głębokości 2-3 m. Nad dnem stężenia tlenu były stosunkowo wysokie i wahały się od 9,5 mgO2/l na stanowiskach D, E i F do 10,5 mgO2/l na stanowisku B. Średnie dla 6 stanowisk kontro-lnych stężenia tlenu rozpuszczonego w wodzie kształtowały się następująco: na powierzchni - 12,6 mgO2/l, przy dnie - 9,9 mgO2/l. Okres letni nie przyniósł dużego zróżnicowania ilości tlenu na poszczególnych stanowiskach i głębokościach zbiornika. Warstwa powierzchniowa zbiornika charakteryzowała się znaczną zasobnością w tlen. Jego stężenia zmierzone na poszczególnych stanowiskach były bardzo wyrównane, wynosiły średnio 8,5 mgO2/l. Nasycenie wód tlenem na wszystkich stanowiskach przekraczało 100%, maksymalnie na stanowisku B - 104,9%. Przesycenie wód tlenem sięgało do głębokości 3-4 m. Zawartość tlenu rozpuszczonego w wodzie zmieniała się wraz z głębokością w niewielkim zakresie. Średnie natlenienie warstw naddennych zbiornika kształtowało się na poziomie 6,0 mgO2/l. Minimum tlenowe, tj. 5,8 mgO2/l obserwowano na stanowiskach B i E. Nasycenie dennych wód tlenem wynosiło 50,2 - 60,6%.

Związki biogenne

         Związki azotu i fosforu zaliczane są do głównych substancji biogennych i stanowią ważne wskaźniki eutrofizacji wód.
         W okresie wiosennym stężenia azotu amonowego w zbiorniku Solina wynosiły maksymalnie 0,13 mg N-NH4/l. W okresie letnim w warstwie powierzchniowej stężenia tej formy azotu były bardzo niskie, nie przekroczyły wartości 0,06 mg N-NH4/l, natomiast nad dnem osiągnęły wyższe wartości, jednak w granicach norm I klasy czystości.
         Stężenia azotu azotanowego w wodzie nie przekroczyły w obu okresach badawczych wartości 1,24 mg N-NO3/l, przy czym wyższe stężenia wystąpiły wiosną.
         Azot azotynowy występował w stężeniach od 0,003 do 0,039 mg N-NO2/l, przy czym najwyższą wartość, na poziomie III klasy, stwierdzono latem przy dnie na stanowisku A.
         Zawartość azotu organicznego w wodach zbiornika, szacowana na podstawie wskaźnika azot Kjeldahla, była bardzo niska zarówno w okresie wiosennym, jak i w okresie letnim.
         Fosfor jest zasadniczym czynnikiem troficznym produkcyjności fitoplanktonu. Bezpośrednio dostępne dla glonów są w zasadzie rozpuszczalne mineralne związki fosforu. Pozostałe jego formy mogą być wykorzystane w produkcji pierwotnej i stymulować zakwity glonów dopiero po przetworzeniu biologicznym lub chemicznym i długim czasie przebywania w zbiorniku.
         Badania wykazują, że wody zbiornika Solina są mało zasobne w związki fosforu. Oznaczone stężenia fosforanów i fosforu ogólnego kształtowały się poniżej wartości 0,05 mg PO4/l w przypadku fosforanów i poniżej 0,04 mg P/l w przypadku fosforu ogólnego.

Związki organiczne

         Miarą zawartości substancji organicznych w wodzie, podlegających rozkładowi biologicznemu, są wskaźniki: biochemiczne pięciodniowe zapotrzebowanie tlenu (BZT5) oraz chemiczne zapotrzebowanie tlenu wykonane metodą nadmanganianową (ChZT-Mn).
         Obciążenie wód zbiornika Solina związkami organicznymi ulegającymi biodegradacji było niewielkie i utrzymywało się na poziomie I klasy.

Przewodność elektrolityczna właściwa

         Parametr ten jest miarą zawartości w wodzie substancji nieorganicznych, stosowany jest do oceny stężenia rozpuszczonych w wodzie soli. W warstwach powierzchniowych zbiornika Solina przewodność elektrolityczna wody wynosiła 186-245 µS/cm, natomiast w warstwie naddennej zbiornika mieściła się w zakresie 199-239 µS/cm.
Odczyn wody

         Odczyn wody wpływa istotnie na procesy biochemiczne zachodzące w wodach powierzchniowych. Odczyn wód zbiornika Solina można określić jako lekko zasadowy. Wartości pH w warstwach powierzchniowych kształtowały się od 8,4 do 8,8, natomiast przy dnie wynosiły od 7,5 do 8,5.



Wykres nr 45: Stężenia tlenu rozpuszczonego w wodach zbiornika Solina w latach 1996-2001 (wartości średnie ze stanowisk)




Wykres nr 46: Stężenia azotu amonowego w wodach zbiornika Solina w latach 1996-2001 (wartości średnie ze stanowisk)




Wykres nr 47: Stężenia azotu azotynowego w wodach zbiornika Solina w latach 1996-2001 (wartości średnie ze stanowisk)


Widzialność krążka Secchiego


         Wskaźnik ten określa przejrzystość wód, jest przybliżoną miarą głębokości przenikania do wody promieniowania słonecznego niezbędnego do fotosyntezy. Widzialność krążka maleje wraz ze wzrostem ilości fitoplanktonu w wodzie. Podczas badań wiosennych widzialność krążka Secchiego w zbiorniku wynosiła od 1,4 m do 1,9 m. Zakres widzialności w zbiorniku w okresie letnim był znacznie większy, sięgał od 2,3 m do 3,1 m.

Stan sanitarny


         Stan sanitarny wód zbiornika Solina, charakteryzowany wskaźnikiem miano coli typu kałowego, można określić jako dobry. W obu okresach badawczych wartości miana coli w warstwach powierzchniowych i naddennych zbiornika (z wyjątkiem stanowiska E przy dnie) odpowiadały I klasie czystości. Na najgłębszym stanowisku E w warstwach naddennych stwierdzono II klasę czystości.

Chlorofil "a"


         Stężenie chlorofilu "a" jest pośrednią miarą biomasy fitoplanktonu, jest wskaźnikiem pomocniczym stopnia eutrofizacji wód. W wodach powierzchniowych jako niski poziom przyjmuje się zawartość chlorofilu <10 µg/l. W zbiorniku Solina stężenia tego wskaźnika były niewielkie, ale zróżnicowane na poszczególnych stanowiskach. W okresie wiosennym osiągały wartości od 0,62 µg/l do 6,55 µg/l, a średnie stężenie dla zbiornika wynosiło 2,42 µg/l. Latem zawartości chlorofilu kształtowały się od 1,87 do 3,37 µg/l (na najgłębszych stanowiskach D i E), średnio 2,59 µg/l.



Wykres nr 48:  Stężenia chlorofilu "a" w warstwie powierzchniowej wód zbiornika Solina
w latach 1996-2001 (wartości średnie ze stanowisk)


Fito-i zooplankton

         Wykonane analizy hydrobiologiczne wykazały na wszystkich stanowiskach kontrolnych znaczną przewagę zbiorowisk fitoplanktonu. Udział ilościowy zooplanktonu w biosestonie był niewielki.
         W obu okresach badawczych w planktonie zbiornika obserwowano różnorodność gatunkową oraz zróżnicowanie liczebności oznaczonych organizmów. Wiosną oznaczono organizmy planktonowe należące do 10 grup systematycznych, natomiast w okresie letnim zidentyfikowano 15 grup systematycznych. Maksymalna liczba wszystkich gatunków planktonowych wiosną wynosiła 31 gatunków (na stan.C), natomiast latem 51 gatunków (na stan.F).
         Plankton roślinny w zbiorniku zdominowany był przez okrzemki z przewagą gatunków typowych dla strefy oligosaprobowej. Ogółem oznaczono 50 gatunków tych glonów. Wiosną okrzemki stanowiły od 99,1% do 100% liczebności wszystkich glonów. Najliczniej w tym okresie reprezentowane były:Asterionella formosa, Cyclotella comensis i Diatoma tenue. Okrzemkom towarzyszyły znacznie mniej liczne dinofity, sinice, zielenice i eugleniny, a ich udział nie przekraczał 1% liczebności całego zespołu fitoplanktonu.
         Latem w znacznie bogatszym zespole glonów planktonowych największy udział miały również okrzemki, wynosił on od 90,5% do 95,7% liczebności ogólnej. Najliczniej występowały gatunki: Asterionella formosa, Cyclotella comensis. Wyjątek stanowi stanowisko C, gdzie grupą dominującą były złotowiciowce Dinobryon sociale (54,7%), a okrzemki stanowiły jedynie 30,1% liczebności wszystkich glonów. Obecność nielicznych złotowiciowców stwierdzono na stanowiskach D, E i F. Składnikami fitoplanktonu letniego obok okrzemek i złotowiciowców były także, ale w znacznie mniejszych ilościach: dinofity, zielenice, sinice, eugleniny i kryptofity.
         Obecność w wodach zbiornika okrzemki Didymosphaenia geminata stwierdzono jedynie w warstwach naddennych zbiornika wiosną i latem na stanowiskach A i C oraz także wiosną na stanowisku F. Jest to gatunek borealno-północny, występuje w wodach zimnych, skrajnie oligotroficznych. W Polsce okrzemka ta do niedawna występowała w małej ilości w potokach tatrzańskich. Masowy jej rozwój i rozprzestrzenianie się w wodach Sanu i jego dorzeczu obserwuje się od 1994 roku.
         Najliczniejszą grupą w zooplanktonie, szczególnie w okresie wiosennym, były bezbarwne wiciowce. Wystąpiły także orzęski, widłonogi, wrotki oraz mniej liczne wioślarki, korzenionóżki i słonecznice.
         Latem w warstwach naddennych zbior-nika na stanowiskach A, C, E i F oraz wiosną na stanowisku A nad dnem i na stanowisku C na powierzchni oznaczono nielicznych przedstawicieli bakterii (Bacteriophyta).


4.4. Zmiany jakości wód zbiornika w latach 1996-2001

         Obserwacje warunków termiczno - tlenowych zbiornika Solina w kolejnych latach badań potwierdzają ich różnorodność i zależność od warunków meteorologicznych panujących w zlewni zbiornika. Okresy wysokich temperatur powietrza i silnego nasłonecznienia, występujące często w omawianych latach na przełomie kwietnia i maja, powodowały szybkie ogrzanie warstwy powierzchniowej zbiornika, natomiast dopływ zimnych, górskich wód rzecznych utrzymywał niską temperaturę wód naddennych. W wyniku tego obserwowano często w zbiorniku wiosną wystąpienie wczesnej stratyfikacji termicznej, pełnej na najgłębszym stanowisku przy zaporze i słabszej na pozostałych stanowiskach.
         Wody zbiornika w okresie wiosennym na całej głębokości były dobrze natlenione. Nieco mniej korzystnie w omawianych latach przedstawiało się natlenienie wód zbiornika podczas badań letnich. Warstwa powierzchniowa charakteryzowała się dużą zasobnością w tlen, natomiast wraz z głębokością obserwowano zmiany zawartości tlenu, przy czym różnie przebiegały one na poszczególnych stanowiskach. Największe ubytki tlenowe nad dnem występowały na stanowisku w rejonie połączenia starego koryta Sanu z potokiem Czarnym oraz w rejonie ujścia potoku Daszówka. Najniższe stężenia tlenu, na poziomie 2,9 mgO2/l i 2,4 mgO2/l zmierzono w latach 1996-1997. W kolejnych latach warunki tlenowe w warstwie naddennej uległy poprawie, stężenia tlenu nie były niższe od 4,1 mgO2/l. Najkorzystniejsze warunki tlenowe występowały na głębokich stanowiskach w rejonie zapory i w części środkowej zbiornika. Zmniejszenie poziomu tlenu rozpuszczonego w wodzie przy dnie zbiornika w okresie letnim pozostaje w ścisłym związku z występującymi często w latach 1996-2001 wiosennymi "zakwitami" okrzemek. Obciążenie wód zbiornika substancjami organicznymi ulegającymi biochemicznemu rozkładowi nie wykazywało w omawianym okresie dużego zróżnicowania. Wszystkie zmierzone w kolejnych latach badań wartości wskaźników BZT5 i ChZT-Mn mieściły się w granicach ustalonych dla I klasy czystości.
         Analiza zasobności wód zbiornika Solina w związki azotowe w latach 1996-2001 wskazuje, że stężenia azotu mineralnego ulegały pewnym zmianom. Spośród oznaczanych związków azotu jedynie stężenia azotu azotynowego sporadycznie przekraczały normy ustalone dla I klasy czystości wód powierzchniowych. Podwyższone koncentracje tego wskaźnika, na poziomie II klasy, rzadziej III klasy i poza normą, wystąpiły na niektórych stanowiskach w warstwie naddennej. Z analizy zawartości związków fosforowych w wodach zbiornika wynika, że zasobność wód w te związki zmniejszała się w kolejnych latach badań, przy czym w całym omawianym okresie występowały w stężeniach nie przekraczających normy ustalonej dla I klasy czystości. Od 1997 roku na wielu stanowiskach nastąpił spadek zawartości fosforanów. W latach 2000-2001 w całym zbiorniku, w obu cyklach badawczych, obserwowano bardzo niskie stężenia fosforanów, poniżej wartości 0,05 mgPO4/l.
         Najwyższe stężenia fosforu ogólnego w wodach zbiornika, nie przekraczające jednak norm II klasy, występowały w 1996 roku. W następnych latach badań zawartość fosforu ogólnego w wodach zbiornika sukcesywnie zmniejszała się i od 2000 roku występuje on w zbiorniku najczęściej w stężeniach niższych od wartości 0,04 mgP/l.
         W latach 1996-2001 wiosną stan sanitarny wód najczęściej odpowiadał I klasie czystości, sporadycznie wskazywał II klasę. Latem zanieczyszczenie bakteriologiczne wód zbiornika wzrastało do poziomu II i rzadziej III klasy. Przekroczenie norm I klasy najczęściej obserwowano na stanowisku w Polańczyku oraz w pobliżu zapory. W omawianych latach najkorzystniejszy stan sanitarny wód zbiornika Solina w obu cyklach badawczych stwierdzono w 2001 roku.
         Uśrednione dla zbiornika koncentracje chlorofilu "a" wynosiły od 1,5 µg/l (1996 rok) do 3,1 µg/l (2000 rok), przy czym maksymalne zmierzone na stanowiskach stężenia nie przekroczyły wartości 10 µg/l, ustalonej jako norma dla I klasy. Największą zasobnością w chlorofil charakteryzowały się najczęściej wody w rejonie Polańczyka, w pobliżu zapory i poniżej ujścia potoku Daszówka.
         Przeciętna widzialność krążka Secchiego wynosiła wiosną od 0,7 m (2000 rok) do 1,7 m (lata 1996, 2001). Latem przezroczystość wód zbiornika była lepsza, zakres zmian średnich wartości widzialności zawierał się pomiędzy wartościami 2,0 m w 1997 roku i 2,8 m w 2001 roku.
         Indeks saprobowości sestonu w badaniach wiosennych i letnich odpowiadał strefie oligo- i betamezosaprobowej.
         W biosestonie zbiornika przeważały zbiorowiska fitoplanktonu, udział ilościowy zooplanktonu był niewielki. W fitoplanktonie wiosennym dominującą grupę stanowiły okrzemki z przewagą gatunków typowych dla strefy oligosaprobowej. Masowo pojawiały się:Asterionella formosa, Asterionella gracilliama, Cyclotella comensis, Fragilaria crotonensis. W 1998 roku stwierdzono pojedyncze okazy sinic z rodzaju Oscillatoria. Latem zasadniczym komponentem planktonu roślinnego pozostały nadal okrzemki, stanowiąc ponad 90% oznaczonego fitoplanktonu. Masowo występowały wówczas gatunki: Cyclotella comensis, Asterionella formosa, Fragilaria crotonensis. Obok nich bardzo licznie w roku 1996 pojawił się złotowiciowiec Dinobryon divergens, a w latach 1998-1999 bruzdnica Ceratium hirundinella. W okresie letnim wzrastał udział w fitoplanktonie sinic. Najczęściej obserwowano ich obecność w pobliżu Polańczyka, WZW "Jawor" oraz w rejonie ujścia potoku Daszówka. Licznie sinice pojawiły się w 1996 roku (gatunki Microcystis sp., Gomphosphaeria naegeliana), w 1998 roku (gatunki Microcystis incerta, Gomphosphaeria naegeliana, Oscillatoria limosa) i 1999 roku (gatunek Oscillatoria limosa). W latach 2000-2001 glony te były bardzo nielicznie reprezentowane w planktonie roślinnym zbiornika.
         Trzon zooplanktonu zwierzęcego wiosną i latem stanowiły drobne, bezbarwne wiciowce. Nielicznie występowały orzęski, wrotki, widłonogi.


4.5.Podsumowanie

         Badania wód zbiornika Solina pokazują, że jakość zgromadzonych wód jest dobra. W związku ze zmianami w sposobie rolniczego wykorzystania zlewni oraz realizacji szeregu inwestycji proekologicznych w zakresie gospodarki wodno-ściekowej zmniejszyło się w sposób istotny zanieczyszczenie wód związkami biogennymi. Bardzo korzystne dla jakości wód zbiornika było uruchomienie pod koniec 2000 roku w Polańczyku zmodernizowanej i rozbudowanej mechaniczno - biologicznej oczyszczalni ścieków z podwyższonym stopniem usuwania biogenów. Dzięki tej inwestycji ograniczono znacznie bezpośredni dopływ do zbiornika związków fosforu.
         Utrzymanie dobrego stanu czystości wód zbiornika Solina uzależnione jest od racjonalnego zagospodarowania jego obrzeży, ograniczenia lub eliminacji dopływu zanieczyszczeń z terenów wiejskich oraz terenów przeznaczonych do rekreacji i wypoczynku w rejonie zbiornika, prawidłowej eksploatacji oczyszczalni ścieków położonych w strefie bezpośredniego spływu wód do zbiornika, a także konsekwentnej realizacji przez Radę Gminy w Solinie zadań inwestycyjnych przewidzianych w programie uporządkowania gospodarki wodnościekowej terenów przyległych do zbiornika oraz zlewni zasilających zbiornik (m.in. budowy oczyszczalni ścieków wraz z kanalizacją dla miejscowości Wołkowyja, Górzanka, Rybne i Wola Górzańska). Nie bez znaczenia są również prowadzone przez WIOŚ kontrole ośrodków wypoczynkowych, zakładów gospodarki komunalnej i innych jednostek położonych w zlewni bezpośredniej i całkowitej zbiornika w zakresie ochrony środowiska oraz kontrole eksploatacji mechaniczno-biologicznych oczyszczalni emitujących ścieki bezpośrednio do zbiornika.


5. Efekty ekologiczne w zakresie ochrony wód powierzchniowych

         Od początku lat 90-tych rozpoczął się proces nadrabiania zaniedbań w zakresie ochrony wód powierzchniowych. Na terenie województwa podkarpackiego do 1990 roku istniało 26 oczyszczalni komunalnych o łącznej przepustowości projektowanej 74 000 m3/d. Według stanu na koniec 2001 roku w eksploatacji znajdowały się 153 oczyszczalnie komunalne miejskie i wiejskie o łącznej przepustowości 368 000 m3/d.
         Za najbardziej znaczące inwestycje z tego okresu należy uznać:
  • rozbudowę do przepustowości 75 000 m3/d i modernizację oczyszczalni w Rzeszowie wraz z budową prawobrzeżnego kolektora, przepompowni ścieków i skierowaniem ścieków z prawobrzeżnej części miasta przejściem przez Wisłok na oczyszczalnię,
  • oddaną do eksploatacji w 1998 roku wspólną dla miasta Nowa Sarzyna i Zakładów Chemicznych "Organika" oczyszczalnię o przepustowości 10 000 m3/d,
  • rozbudowę i modernizację oczyszczalni w Krośnie do przepustowości 35 410 m3/d, Dębicy 21 000 m3/d, Leżajsku - 11 500 m3/d i Przeworsku - 6 000 m3/d,
  • nowo wybudowane oczyszczalnie dla Stalowej Woli - 23 000 m3/d, Jasła - 20 000 m3/d, Sanoka - 17 105 m3/d, Tarnobrzegu - 16 000 m3/d, Niska - 7 150 m3/d, Strzyżowa - 2 420 m3/d czy Łańcuta - 5 500 m3/d.


Oczyszczalnia ścieków komunalnych - Głogów Młp.



         W efekcie oddanych do eksploatacji oczyszczalni nastąpiło duże zmniejszenie ładunków zanieczyszczeń odprowadzanych do odbiorników.
         Oczyszczalnie ścieków eksploatowane przez zakłady przemysłowe położone na obszarze obecnego województwa podkarpackiego, przed 1990 rokiem posiadały łączną przepustowość 403 000 m3/d. Według danych GUS, na koniec 2001 roku łączna przepustowość oczyszczalni przemysłowych osiągnęła prawie 890 000 m3/d.
         W ostatnim dziesięcioleciu zrealizowano w przemyśle następujące ważniejsze inwestycje służące ochronie wód.:
  • w 1991 roku oddano do eksploatacji mechanoczno-biologiczną oczyszczalnię ścieków w Zakładach Tworzyw Sztucznych "Gamrat" w Jaśle,
  • pod koniec 1992 roku w Rafinerii Nafty "Jedlicze" S.A. uruchomiono mechaniczno- chemiczno - biologiczną oczyszczalnię ścieków,
  • w ówczesnych Podkarpackich Zakładach Rafineryjnych w Jaśle od 1992 roku rozpoczęto realizację inwestycji, która obejmowała budowę instalacji filtracji ścieków, modernizację części mechanicznej oczyszczalni wraz z budową węzła obróbki osadów oraz budowę biologicznej oczyszczalni ścieków. W 1993 roku uruchomiono instalację filtracji, w 1995 roku pozostałe obiekty,
  • w latach 1997 - 1998 generalnie uporządkowano gospodarkę wodno - ściekową w Fabryce Śrub "Śrubex" w Łańcucie,
  • w roku 2001 zakończona została przez Wytwórnię Sprzętu Komunikacyjnego "PZL - Rzeszów" S.A. w Rzeszowie inwestycja pn. "Budowa galwanizerni wraz z neutralizatorem ścieków dla WSK", obejmująca parter galwanizerni z dziewięcioma liniami technologicznymi dla procesów galwanicznych. Galwanizernia wyposażona jest w oczyszczalnię ścieków. Ścieki z linii produkcyjnej grawitacyjnie spływają do oczyszczalni, gdzie zostają poddane neutralizacji. Zamknięty układ pozwala na odzysk wody (jako zdemineralizowanej), wykorzystywanej następnie do zasilania płuczek i sporządzania kąpieli galwanicznych. Unieszkodliwienie ścieków cyjanowych prowadzone jest przy zastosowaniu unikatowej, nie stosowanej w Polsce, metody utleniania cyjanków nadtlenkiem wodoru z równoczesnym naświetlaniem promieniami ultrafioletowymi. Zastosowanie zamkniętego układu wody dejonizowanej spowodowało eliminację ścieków, a wszystkie używane w procesach chemikalia wyprowadzane są w postaci szlamu wodorotlenku metali i solanki zawierającej sole rozpuszczone.

         Bardziej szczegółowego omówienia wymagają zakłady z "Listy 80", które oddziaływały między innymi negatywnie na środowisko wodne. "Lista 80" zakładów najbardziej uciążliwych dla środowiska w skali kraju została opublikowana w 1990 roku. W celu uzyskania zamierzonych efektów, tj. radykalnego i szybkiego ograniczenia uciążliwości, zakłady z tej listy zobowiązane zostały do opracowania i wykonania całego szeregu przedsięwzięć ograniczających ich negatywny wpływ na środowisko.
         W wyniku nowego podziału terytorialnego kraju, na dzień 1 stycznia 1999 roku w województwie podkarpackim na "Liście 80" znajdowało się 5 zakładów. Wśród nich były 4, które w sposób uciążliwy oddziaływały między innymi na środowisko wód powierzchniowych: Elektrownia "Stalowa Wola" S.A. w Stalowej Woli, Kopalnie i Zakłady Przetwórstwa Siarki "Siarkopol" w Tarnobrzegu, Zakłady Tworzyw Sztucznych "Erg" S.A. w Pustkowie i Kopalnia Siarki "Machów" w Tarnobrzegu.
         Elektrownia "Stalowa Wola" S.A. w Stalowej Woli odprowadzała do wód powierzchniowych niedostatecznie oczyszczone ścieki przemysłowo-deszczowe.
         W wyniku oddania do eksploatacji w 1993 roku oczyszczalni ścieków deszczowych, z której oczyszczane ścieki zaczęto w całości wykorzystywać w procesach technologicznych, ograniczono ilość i ładunek zanieczyszczeń w ściekach odprowadzanych z zakładu. Zmniejszył się także pobór wody do celów produkcyjnych. Zakład przestał przekraczać dopuszczalne warunki korzystania ze środowiska w zakresie gospodarki wodno-ściekowej. Po spełnieniu warunków związanych z innymi komponentami środowiska w 1999 roku, Elektrownia została skreślona z "Listy 80".
         Kopalnie i Zakłady Przetwórcze Siarki "SIARKOPOL" w Tarnobrzegu zanieczyszczały wody powierzchniowe poprzez odprowadzanie ścieków o nadmiernym ładunku zanieczyszczeń oraz nie wykorzystywały wód pochłodniczych w procesach technologicznych odprowadzając je bezpośrednio do wód powierzchniowych. Ograniczenie zanieczyszczeń odprowadzanych w ściekach osiągnięto poprzez wykonanie zamkniętych obiegów wód kopalnianych, w wyniku dokonanych zmian technologicznych i ograniczeniu wydobycia i produkcji:
  • zaniechano odprowadzania do odbiorników silnie zanieczyszczonych wód złożowych Kopalni Siarki "Jeziórko" w wyniku zastosowania optymalnych procesów przygotowania wody do celów energetycznych, poprzez zmiany w technice i w technologii regeneracji wymienników jonitowych, (ponad dwukrotne ograniczenie zużycia soli do regeneracji wymienników i ograniczenie zawartości chlorków w odprowadzanych ściekach),
  • wprowadzono zmiany w technologii eksploatacji otworowej siarki pozwalające na zmniejszenie zużycia uzdatnianej wody gorącej, zlikwidowano zmiękczalnię wody w Kopalni Siarki "Jeziórko" i Stacji Uzdatniania Wody w Machowie, co spowodowało również ograniczenie ładunku chlorków w odprowadzanych ściekach,
  • wprowadzono zamknięte obiegi wybranych rodzajów ścieków, powstających przede wszystkim podczas produkcji kriolitu oraz granulacji nawozów. Wprowadzenie obiegów zamkniętych ograniczyło ilość ścieków wprowadzanych do rzeki Wisły, zawierających między innymi fluor, azot,
  • dokonano zmian w asortymencie produkowanych nawozów i uruchomiono dodatkową podczyszczalnię dla ścieków powstających podczas produkcji kriolitu, co doprowadziło do znacznego zmniejszenia ilości związków fluoru w ściekach odprowadzanych do Wisły,
  • ograniczono wielkość wydobycia siarki, produkcji nawozów, kriolitu oraz produkcji energetycznej, powodujących wytwarzanie znacznej ilości ścieków zawierających chlorki, siarczany, fluorki, związki azotu i fosforu.

         W latach 1989 - 2000, przy ograniczeniu wielkości produkcji i zmianie struktury, zakład zmniejszył 10-krotnie ilość powstających i odprowadzanych do środowiska wód pochłodniczych. Ujmowane i zawracane wody wykorzystuje się przede wszystkim do produkcji ziem bielących, mielenia siarki oraz produkcji kriolitu.
         W wyniku zrealizowanych działań naprawczych, w tym w zakresie ochrony powietrza, Kopalnie i Zakłady Przetwórcze Siarki "Siarkopol" w Tarnobrzegu zostały w marcu 2001 roku skreślone z "Listy 80".
         Zakłady Tworzyw Sztucznych "Erg" S.A. w Pustkowie negatywnie oddziaływały na środowisko wód powierzchniowych z powodu odprowadzania nadmiernego ładunku formaldehydu do rzeki Wielopolki, przyczyniając się do obniżenia klasy czystości odbiornika oraz stwarzały zagrożenie dla ujęcia powierzchniowego wody pitnej dla Mielca zlokalizowanego na Wisłoce.
         W celu wyeliminowania nadmiernego oddziaływania na odbiorniki na doprowadzeniu ścieków do mechaniczno-biologicznej oczyszczalni, do której kierowane są ścieki technologiczne, wybudowano biologicznie czynny zbiornik buforowy. Oddano do eksploatacji szybową oczyszczalnię ścieków o wydajności 1000 m3/d wraz z osadnikiem II-go stopnia i węzłem odwodnienia osadów. Spalanie ścieków fenolowo-formaldehydowych spowodowało znaczny spadek stężeń formaldehydu w ściekach odprowadzanych na oczyszczalnię ścieków i w konsekwencji spadek ładunku formaldehydu w ściekach odprowadzanych do rzeki Wielopolki. Ponadto aby ograniczyć ilość ścieków odprowadzanych do rzeki Tuszymki, wybudowano zbiornik retencyjny oraz podczyszczalnię wód pochłodniczych i opadowych. Umożliwiło to zamknięcie obiegu wód pochłodniczych i spowodowało znaczne ograniczenie ilości ścieków. Aktualnie zakład dotrzymuje warunków pozwoleń wodno-prawnych na odprowadzanie oczyszczonych ścieków do rzek Tuszymki i Wielopolki. Decyzją Głównego Inspektora Ochrony Środowiska Zakłady Tworzyw Sztucznych "Erg" S.A. w Pustkowie zostały wykreślone z "Listy 80" na początku 2002 roku.
         Kopalnię Siarki "Machów" w Tarnobrzegu umieszczono na "Liście 80" w 1994 roku między innymi ze względu za zanieczyszczanie wód powierzchniowych zasolonymi i zasiarczonymi wodami kopalnianymi odprowadzanymi z wyrobiska.
         Negatywne oddziaływanie Kopalni na środowisko wodne systematycznie zmniejsza się wraz z postępem prowadzonych prac związanych z likwidacją wyrobiska pogórniczego. Izolacja dna wyrobiska tzn. przykrycie pokładów siarkonośnych i trzeciorzędowego poziomu wodonośnego wpłynęła na zmniejszenie ilości odprowadzonych wód złożowych o ok. 1 mln m3 w stosunku do 1994 roku i zmniejszenie ładunku zanieczyszczeń w przypadku chlorków o ok. 6 000 Mg i siarczanów o 1 400 Mg. Zaprzestano odprowadzania wód czwartorzędowych w sposób ciągły, które gromadzone są na dnie wyrobiska. Do Wisły odprowadzany jest jedynie ich nadmiar w ilości ok. 400 tys. m3/rok z zachowaniem warunków pozwolenia wodno-prawnego.
         Odwodnienie wyrobiska z wód trzeciorzędowych prowadzone jest w sposób ciągły. Pompowane wody złożowe kierowane są do przepompowni P - 4 i przesyłane do Oddziału Oczyszczania Wód (TOW), gdzie po wstępnym zakwaszeniu kwasem siarkowym są oczyszczane z siarkowodoru w wieżach desorpcyjnych. Ścieki z TOW spływają grawitacyjnie kanałem do klarownika Nr 2, gdzie zachodzi wytrącanie zawiesiny. Do klarownika dopływają również wody opadowe z przyległych terenów. Z klarownika wody odprowadzane są do rzeki Mokrzyszówki z zachowaniem norm zawartych w pozwoleniu wodno-prawnym. Biorąc pod uwagę osiągnięte efekty Kopalnia podjęła starania o skreślenie z "Listy 80".
         Wszystkie wykonane w ostatnim dziesięcioleciu inwestycje, te wymienione z nazwy i te nie wymienione, wpłynęły przede wszystkim na zmniejszenie ilości i ładunków zanieczyszczeń w odprowadzanych ściekach. Oczywistym efektem tych zmian jest znacząca poprawa stanu czystości rzek województwa podkarpackiego.
         Zasadnicza poprawa jakości wody w rzekach nastąpiła we wskaźnikach fizyko-chemicznych. W ocenie fizyko-chemicznej w porównaniu do 1995 roku udział rzek prowa-dzących wody pozaklasowe w stosunku do ogółu badanych w 2001 roku zmniejszył się z 51,4 % do 24,0 %. Równocześnie wzrósł wskaźnik długości rzek z wodami I klasy czystości z 17,9 % do 28,4 %. Przykładem rzek, których jakość wód pod względem fizyko-chemicznym uległa znacznej poprawie na przestrzeni kilku poprzednich lat są: Wisłoka, Jasiołka, San, Wisłok, Szkło i Wisznia. Zachodzące zmiany doskonale obrazują wykresy nr 49, 50 i 51 prezentujące stężenia wybranych parametrów jakości w charakterystycznych przekrojach rzek w latach 1993 - 2001.


Wykres nr 49:  Zmiany stężeń wybranych parametrów jakości wód rzeki Wisłok
w przekroju poniżej Rzeszowa (Trzebownisko) w latach 1993-2001



Wykres nr 50:   Zmiany stężeń wybranych parametrów jakości wód rzeki Jasiołki
w przekroju ujście m. Jasło w latach 1993-2001



Wykres nr 51: Zmiany stężeń formaldehydu w rzece Wisłoce w przekroju poniżej
ujścia Tuszymki (Przecław) w latach 1993-2001



6. Przygotowywane zadania do realizacji

         Pomimo pozytywnych efektów uzyskanych w wyniku realizacji inwestycji związanych z ochroną wód powierzchniowych przed zanieczyszczeniem, jakość wód większości rzek województwa podkarpackiego nie osiągnęła stanu wynikającego z planowanego sposobu ich użytkowania oraz potrzeb związanych z ich funkcjami ekologicznymi. Niezbędna jest kontynuacja rozpoczętych i wprowadzenie do realizacji szeregu nowych inwestycji w zakresie budowy systemów kanalizacyjnych i oczyszczalni ścieków. Obowiązek ich realizacji wynika z zapisów "II polityki ekologicznej państwa", która zakłada do 2010 roku likwidację zrzutu ścieków nieoczyszczonych z miast i zakładów przemysłowych; zmniejszenie ładunku zanieczyszczeń odprowadzanych do wód powierzchniowych, w stosunku do stanu z 1990 roku z przemysłu o 50 %, z gospodarki komunalnej (na terenie miast i osiedli wiejskich) o 30 % i ze spływu powierzchniowego o 30 %, w celu spełnienia przez te wody standardów jakościowych obowiązujących w Unii Europejskiej.
         W województwie podkarpackim są lub będą realizowane w tym okresie między innymi następujące zadania:
  • budowa oczyszczalni ścieków w Mielcu, Lesku i Zagórzu,
  • II etap budowy oczyszczalni w Przemyślu,
  • modernizacja i rozbudowa oczyszczalni dla Jarosławia i Ustrzyk Dolnych,
  • rozbudowa oczyszczalni w Błażowej, Markowej, Świlczy i Chmielniku,
  • budowa kolektora głównego Krosno - Miejsce Piastowe - Iwonicz Zdrój,
  • budowa kanalizacji sanitarnej na terenie gmin powiatu kolbuszowskiego, wsi Świerzowa Polska i Rudy Różanieckiej,
  • rozbudowa kanalizacji sanitarnej na terenie miast Jarosław i Jasło oraz gmin Jasło i Dębowiec,
  • budowa sieci kanalizacyjnej przesyłowej dla wsi Pustynia, Kozłów, Kędzierz.

         Szacunkowy koszt tych inwestycji wyniesie ok. 270 mln złotych.